Երեխաների համար, երեխաների մասին

փոքրիկ շրջմոլիկը

Գլուխ 11. ԵՍ ՍԿՍՈՒՄ ԵՄ ԱՇԽԱՏԵԼ

Ես կանգնած էի փողոցում և, ինչպես Ռիփսթոնն ասաց, պետք է հաց ճարեի ինձ համար: Ես կարող էի տուն վազել: ճիշտ է, ճանապարհը չգիտեի, բայց կարող էի անցորդներին հարցնել: Լիովին ազնիվ տղան ոչ մի դժվարության առաջ կանգ չէր առնի: Բայց մի՞թե ես ազնիվ չէի: Ես գիշերել էի գողերի հետ, ամբողջ առավոտն անց էի կացրել նրանց հետ, նախաճաշել էի նրանց հետ: Բայց դա տանջում էր ինձ, ես կարմրատակում էի հենց միայն դրա մասին մտածելով: Ինչո՞ւ տուն չէի գնում: Ինչի՞ էի սպասում: Այս հարցը կարող է տալ միայն նա, ով չի զգացել, թե ինչ բան է քաղցը, այն տղայի քաղցը, որ նախորդ օրը քիչ է կերել և առավոտվանից կուլ է տվել միմիայն մի թաս ջրիկ սուրճ՝ առանց բուլկու, այն ահավոր քաղցը, որից ամբողջ մարմինդ դող է ընկնում, թմրում են ոտքերդ ու ձեռքերդ: Այն միտքը, որ Մոուլդին ու Ռիփսթոնը գողեր են, զարհուրելի էր, բայց իմ քաղցը պակաս զարհուրելի չէր: Ռիփսթոնն ասաց, որ կարող եմ չուտել իրենց պուդինգը, եթե չեմ ուզում: Նշանակում է, եթե ուզենամ, նրանք ինձ բաժին կտան: Եվ ի՜նչ հիանալի պուդինգ է լինելու: Ես գիտեմ ինչ բան է դա. դրանից վաճառում են ուտելեղենի բոլոր խանութներում: Դա պատրաստում են ալյուրից, երիկամի ճարպից և էլի մի ուրիշ արտակարգ կշտացնող բանից: Նա այնպես տաք է լինում, որ մարդու ձեռքեր է տաքացնում, մինչև որ վերջին պատառը բերանդ ես դնում: Սովորաբար պուդինգը կտրտում են խոշոր կտորներով, յուրաքանչյուրը քառորդ աղյուսի մեծությամբ:
Պուդինգի այդպիսի մեծ, տաք ու համեղ կտորի պատկեր էր կանգնած իմ աչքի առաջ, երբ տեսա, որ Ռիփսթոնն ու Մոուլդին վերադառնում են նրբափողոցից: Ես թաքնվեցի ալյուրի պարկեր բարձած ֆուրգոնի ետևը և սկսեցի հայացքով հետևել նրանց:
– Դե, ուրեմն, – ուրախ խոսեց Ռիփսթոնը, – վերջապես մենք կարող ենք նախաճաշել:
– Այո, լավ վճարեց մեզ ծերուկր խնձորների և նուշի համար, – պատասխանեց Մոուլդին՝ ուրախ-ուրախ վեր նետելով և օդում որսալով հինգ թե վեց պեննիանոց դրամը:
– Բայց ո՞ւր կորավ Սմիթը: Հարկավոր է կանչել նրան:
Եվ Ռիփսթոնը սուլեց, որ ինձ իմաց տա:
Բայց ես ամուր սեղմվեցի անիվին, և նրանք անցան իմ մոտով, առանց ինձ նկատելու: Ես անցա ճանապարհի մյուս կողմը և սկսեցի հետևել նրանց:
– Ահա և Բլինքինսի խանութը։ Ներս մտնենք և մեզ համար երկու բաժին պուդինգ գնենք, Ռիփ: Թող այդ հիմար Սմիթը քաղցած մնա, եթե նրան դուր է գալիս:
Մոուլդին մտավ խանութ և մի քանի վայրկյան հետո այնտեղից դուրս եկավ, կաղամբի մի մեծ տերևի վրա շարված բերելով մի ամբողջ կույտ այն Նույն պուդինգից, որի մասին ես երազում էի:
Հիանալի բուրմունք է արձակում, – ասաց Ռիփսթոնը՝ ներշնչելով շուրջը տարածված բուրումնավետ գոլորշին:
Ես անցա փողոցի մյուս կողմը և գնացի նրանց ետևից: Բավական հեռու էի, բայց և այնպես կարողանում էի պարզ տեսնել, թե ինչպես Ռիփսթոնը վերցրեց խոշոր կտորներից մեկը, մոտեցրեց բերանին և մի կտոր կծեց, ախ, ինչ մեծ կտոր էր: Ես ավելի ու ավելի էի մոտենում նրանց և վերջապես այնքան մոտեցա, որ կարող էի լսել, թե ինչպես են ուտում նրանք: Ես լսում էի թե Ռիփսթոնն ինչպես է ներշնչում ու արտաշնչում, որպեսզի պաղեցնի բերանն առած պատառը: Երբ նա երեսը դարձրեց իմ կողմը, ես նույնիսկ նկատեցի նրա աչքերի մեջ շողացող բավականությունը:
Երբ նրանք սկսեցին ուտել, կաղամբի տերևի վրա ընդամենը հինգ կտոր կար: Այժմ արդեն նրանցից յուրաքանչյուրը երկրորդ կտորն էր ուտում:
– Սիրում եմ Բլինքինսի պուդինգը, – ասաց Ռիփսթոնը, – նրա մեջ այնքան շատ ճարպ է լինում:
– Ճիշտ է, – շրթունքները լիզելով պատասխանեց Մոուլդին: – Այնպես են պատրաստված, որ կարծես մսով լինեն:
– Ես, կարելի է ասել, կշտացա, – ասաց Ռիփսթոնը: – Շուտ կշտացնող պուդինգ է:
– Դե իհարկե, զոռով հո չես ուտելու, – ծիծաղեց Մոուլդին: – Ես մենակ էլ կարող եմ վերջին կտորի հաշիվը մաքրել:
– Ես չկարողացա դիմանալ:
– Մոուլդի, – գոչեցի ես՝ ձեռքս դնելով նրա ուսին: – Տվեք ինձ մի կտոր:
– Ա՜, այդ դու ես, – գոչեց Մոուլդին՝ տեսնելով ինձ: – Հը՜, երևի վազեցիր տուն, որ տեսնես՝ չե՞ն ընդունի քեզ, և քեզ վռնդեցի՞ն:
– Կամ գուցե գնացիր շուկա և մեզ մատնեցիր, – հարցրեց Ռիփսթոնը:
– Ես ոչ մի տեղ չեմ գնացել, շարունակ ձեր ետևից էի գալիս: Բարի եղեք, տվեք ինձ մի կտոր պուդինգ: Եթե իմանաք որքան քաղցած եմ…
– Բայց մի՞թե դու չգիտես, որ գողանալը վատ բան է, – ծաղրեց ինձ անողոք Մոուլդին՝ իր երկրորդ կտորի վերջին պատառը բերանը դնելով: – Ինչպե՞ս ես ուզում, որ ես քեզ կերակրեմ գողացած ուտելիքով: Մեկ էլ տեսար՝ խեղդվեցիր:
– Բայց մենք հո որոշեցինք, որ ամեն ինչ պետք է կիսենք, – ասացի ես, տեսնելով, որ Մոուլդիի սիրտը գութ գցել չեմ կարողանալու:
– Այո, իհարկե: Ես հիմա էլ դեմ չեմ դրան, – ասաց նա: – Բայց դու մեզ հետ պուդինգ ուտել ուզում ես, իսկ գողանալ՝ ոչ: Այդպես չի կարելի: Ճիշտ չե՞մ ասում, Ռիփ:
– Դե, երևի նա չի հասկացել, թե ինչ է անելու, – ասաց Ռիփսթոնը, որ ավելի բարի էր իր ընկերոջից: – Եթե մենք նրան մի լավ բացատրեինք, երևի հիմարավարի չէր վարվի: ճիշտ չէ՞, Սմիթֆիլդ:
Եվ Ռիփսթոնը ինձ տվեց իր ձեռքին մնացած պուդինգի վերջին կտորը: Բայց ինչ կտոր էր այդ: Կյանքումս ես այդպիսի բան չէի կերել: Այնպես տաք էր, այնպես համեղ: Իսկ Մոուլդիի ձեռքում, կաղամբի տերևի վրա գոլորշի էր արձակում մի մեծ կտոր, որից իմ ստացածի նման առնվազն տասը կտոր կստացվեր:
– Դե ուրեմն, ի՞նչ անենք, Սմիթֆիլդ:
Մոուլդին արդեն բերանին էր մոտեցնում վերջին կտորը: Ռիփսթոնը նշանով կանգնեցրեց նրան: Ո՞վ կուտի այդ կտորը: Ամեն ինչ կախված էր իմ պատասխանեց: Իսկ ես երեկվա նախաճաշից հետո ոչինչ չէի կերել, բացի աղքատիկ ընթրիքից:
– Իհարկե, – համարձակ պատասխանեցի ես: – Եթե իմանայի, հիմարավարի չէի վարվի:
– Նշանակում է, հիմա, որ գիտես, աչքաբաց կլինես:
– Իհարկե:
– Դե լավ: Իրեն տուր պուդինգի այդ կտորը, Մոուլդի: Նա, ինչպես երևում է, սարսափելի քաղցած է:
– Չէ, սպասիր, – առարկեց Մոուլդին: – Ես այս կտորը չեմ ուտի, – նա կտորը դրեց բաճկոնի գրպանը, – բայց թող Սմիթֆիլդը նախ վաստակի այն և ապացուցի, որ ճիշտ է ասում: Գնանք:
Մենք ետ գնացինք դեպի Քովնթգարդեն: Ես մոտիկ էի քայլում այն գրպանին, որտեղ պուդինգն էր, և ետ չէի մնում ընկերներիցս:
Երբ շուկային մոտեցանք, Մոուլդին շուրջը նայեց:
– Տեսնո՞ւմ ես առաջին խանութը, սյուների միջև, որտեղ կապույտ գոգնոցով մի մարդ է կանգնած, – հարցրեց ինձ: – Այնտեղ ընկույզի զամբյուղներ կան:
– Տեսնում եմ:
– Առաջին զամբյուղի մեջ նուշ է: Գնա այնտեղ, իսկ մենք կսպասենք քեզ:
Ես հասկացա, թե Մոուլդին ինչ էր պահանջում ինձանից: Նա ուզում էր, որ ես գնամ ու զամբյուղներից նուշ գողանամ: Ես արդեն որոշել էի, ինչ գնով էլ լինի, մի բաժին պուդինգ վաստակել և չտատանվեցի, թեպետև սիրտս թպրտում էր, երբ մոտենում էի խանութին: Խանութի այդ կողմում ծաղկակաղամբի և կանաչեղենի կույտեր էին թափած: Երբ մոտեցա, տեսա, որ պետք է պտույտ տամ և մյուս կողմից մոտենամ նուշին: Ես թաքնվեցի կաղամբի կույտի ետևը և տեսա, որ ընկուզավաճառ խանութպանը մեջքը իմ կողմը դարձրած՝ զրուցում է մի գնորդի հետ: Կաղամբ վաճառող կինը նույնպես նստել էր մեջքը իմ կողմը դարձրած: Նա ճաշում էր ուտելիքը ծնկին դրած: Զամբյուղը լիքն էր նուշով: Ես ձեռքս մեջը մտցրի մեկ, երկու, երեք անգամ, գրպանս լիքը լցրի և նեղլիկ անցքից դուրս գալով գնացի դեպի Մոուլդին ու Ռիփսթոնը, որոնք ինձ դիտում էին սյան ետևից:
– Հիանալի էր, Մմիթֆիլդ, – գոչեց Մոուլդին: – Ես ամեն ինչ տեսա: Դու իզուր ես հավատացնում, թե գործ անել չգիտես: Կեցցես, ահա քեզ պուդինգը:
– Ես ինքս այդպես ճարպկորեն երբեք չէի կարող, – ասաց Ռիփսթոնը:
– Դու, – արհամարհանքով վրա բերեց Մոուլդին: – Եթե դու երևակայում ես, թե Սմիթֆիլդի թեկուզ քառորդի չափ հաջող կարող ես գողանալ, ուրեմն սարսափելի պարծենկոտն ես: Ես ինքս էլ չէի կարող նուշն այնպես ճարպկորեն թռցնել, ինչպես նա արեց: Բայց իհարկե ուրիշ գործերի մեջ հավասարվել չի կարող, – ավելացրեց նա, վախենալով, թե ես չափից ավելի կհպարտանամ:
Քանի դեռ լույս էր, ամեն ինչ լավ էր ընթանում, բայց երբ գիշերը վրա հասավ, և ես նորից ընկա մութ ֆուրգոնը, սկսեցի սաստիկ խղճի խայթ զգալ: Այս անգամ Մոուլդին բարձ եղավ, և ինձ ամենալավ տեղը տվին: Ես գլուխս դրել էի նրա կրծքին, բայց չնայած դրան, քնել չէի կարողանում: Ես գող էի դարձել: Ես նուշ գողացա, փախցրի, վաճառեցի և ստացած դրամը ծախսեցի: Իմ բոլոր ջղերը լարվում էին ու զարկում, անընդհատ կրկնելով սարսափելի խոսքը՝ «գող»: Գո՛ղ, գո՛ղ, գո՛ղ, – կրկնում էր սիրտս, և ես ոչ մի րոպե հանգիստ չէի զգում ինձ:
– Գող, – շշնջացի ես:
Մոուլդին դեռ քնած չէր:
– Ո՞վ է գողը, – հարցրեց նա:
– Ես եմ, Մոուլդի:
– Լավ, բայց ո՞վ է քեզ ասում, որ դու գող ես, – ծաղրանքով հարցրեց Մոուլդին:
– Բայց առաջ երբեք գող չեմ եղել, – լրջորեն ասացի ես: – Հավատացնում եմ, որ երբեք չեմ եղել, դրա համար էլ այժմ այսպես տխուր եմ:
– Ստում ես, – ասաց Ռիփսթոնը, որ նույնպես դեռ քնած չէր:
– Ոչ, ճիշտ եմ ասում, – հավատացնում էի ես: – Մեռնեմ այս րոպեիս, թե որ ճիշտ չեմ ասում:
– է՜, ինչ կա որ, – ասաց Մոուլդին, – դու հիմա էլ կարող ես ասել՝ մեռնեմ այս րոպեիս, թե որ ես գող եմ:
– Չէ, այդ չեմ ասի, թե չէ՝ իսկապես կարող եմ մեռնել: Չէ՞ որ հիմա ես գող եմ:
– Դատարկ բան է, դու ի՞նչ գող ես, – վրա բերեց Մոուլդին: – Մի՞թե այսօրվա քո արածը կարելի է գողություն անվանել: Դա բոլորովին էլ գողություն չէ:
– Հապա ի՞նչ է: Ինձ միշտ ասել են, որ ուրիշի իրը վերցնելը նշանակում է գողանալ:
– Այդ ասում են նրանք, ովքեր չեն փորձել, դրա համար էլ չեն հասկանում, – ասաց Մոուլդին՝ բարձրանալով արմունկի վրա, որպեսզի ավելի հարմար քննարկի հետաքրքրական հարցը: – Ա՛յ, տեսնում ես, եթե մի որևէ տղա շուկայում մտնի խանութ, ձեռքը մտցնի դրամարկղը, և նրան բռնեն, դա կլինի գողություն: Եթե նա ձեռքը մտցնի գնորդների գրպանը, դա ևս գողություն կլինի: Բայց եթե մի փոքրիկ տղա աշխատում է մի կես պեննի վաստակել, և նրան բռնեն ուրիշի խնձորը կամ նուշը ձեռքին, կարծում ես դրա համար կդատե՞ն: Երբե՛ք: Պարզապես առևտրականը նրա վզակոթին կհասցնի, իսկ ամենաշատը, կկանչի պահակին: Նա էլ այդ տղային փայտով կծեծի և բաց կթողնի: Բայց եթե իսկական գող լիներ, պահակին կթողնեին, որ նա ինքը դատ տեսներ: Երբե՛ք:
– Եթե նուշ կամ ուրիշ բաներ վերցնելը գողություն չի կոչվում, ուրեմն ի՞նչ է կոչվում, – հարցրի ես Մոուլդիին:
– Ինչպես ուզես, դա կարող է կոչվել թռցնել, ծլկացնել, ծպպացնել, փախցնել, փռթացնել: Միևնույն չէ՞, թե ինչ կկոչվի:
– Իսկ եթե ոստիկանին հարցնեմ, նա ի՞նչ անուն կտա դրան:
– Բան ասաց, ո՞վ կհարցնի ոստիկանին: Հայտնի է, թե ինչ ստախոսներ են նրանք, – առարկեց Ռիփսթոնը:
– Խոստովանիր, Սմիթֆիլդ, որ դու պարզապես վախենում ես, – ասաց Մոուլդին:
– Չէ, չեմ վախենում: Ես միայն մտածում էի, թե սա գողություն է, իսկ եթե գողություն չէ, ուրեմն հիանալի է:
– Հենց բանն էլ այդ է, – ասաց Մոուլդին: – Երբ ես փոքրիկ էի և ապրում էի տանը, լսում էի, թե ինչպես հայրս լրագիր էր կարդում մայրիկիս համար: Ա՛յ, լրագրի մեջ էլ հաճախ գրում են, որ նույնիսկ դատավորներ էլ, որ այնքան խորամանկ մարդիկ են, նրանք էլ պետք է զգույշ լինեն, ամեն ինչ պետք է անվանեն ինչպես պետք է: Եթե մեկը իսկական գողության մեջ չի բռնվել, նրանք չեն համարձակվում գող անվանել նրան: Նրանք ասում են, որ նա «կողոպուտ» է կատարել կամ՝ «փոքրիկ խարդախություն»: Իսկ «կողոպուտը» մեծ բան չէ: Ա՛յ, Ռիփսթոնը մի անգամ մի թեյի գդալ էր փախցրել, նրան բանտ նստեցրին երկու շաբաթով: ճիշտ չէ՞, Ռիփսթոն:
– Կարիք չկա դա աչքս խոթելու, – բարկացած պատասխանեց Ռիփսթոնը: – Ես գիտեմ այնպիսի տղաների, որոնք երկու շաբաթից էլ ավելի են նստել և դեռ ծեծ էլ են կերել, բայց ես ամեն բան չեմ ասում:
Այդ ակնարկը երևի վերաբերում է Մոուլդիին, որը վիրավորվեց և Ռիփսթոնին շրջմոլիկ անվանեց: Բայց շուտով նրանք էլի հաշտվեցին, էլի մի քիչ ժամանակ խոսեցին զանազան բաների մասին և երկուսն էլ հանգիստ քնեցին:
Բայց ես, ինչպես և նախորդ գիշերը, երկար ժամանակ տանջվում էի քնելուց առաջ: Իմ ընկերների դատողությունները ինձ չհամոզեցին: Գուցեև նուշ փախցնելը գողություն չի կոչվում, բայց և այնպես ես այդպիսի բաներով զբաղվել չէի ուզում: Ես պատրաստվում էի հենց մյուս օրն առավոտյան Մոուլդիին և Ռիփսթոնին հայտնել, որ բոլորովին ազնիվ տղա եմ լինելու և սկսելու եմ աշխատել շուկայում: Եթե իրենք չեն ցանկանում ինձ ընկեր լինել, ես կհեռանամ նրանցից: Այս որոշումն ընդունելով քնեցի:
Մյուս առավոտյան արթնանալով՝ ես ինձ սարսափելի դժբախտ էի զգում: Սոսկալի մրսում էի, ատամներս զնգզնգում էին, ներսս մի տեսակ դողդողում էր, և ես պատրաստ էի իմ բոլոր շորերը տալ մի կում տաք սուրճի համար:
Մոուլդին սուրճի փող ուներ: Նախորդ երեկոյան նա պահել էր մի պարոնի ձին, երբ պարոնը մտել էր ճաշարան՝ ոստրե ուտելու: Դրա համար պարոնը նրան վեց պեննի էր տվել: Չորս պեննին ծախսել էինք ընթրիքի վրա, իսկ երկուսը պահել էինք նախաճաշի համար:
Մենք փողոց դուրս եկանք ցրտից դողալով: Անձրև էր գալիս, որ թեև շատ վարար չէր, բայց հարվածում էր ուժեղ: Փողոցի մայթը թաց էր ու ցեխոտ: Մենք դեռ սրճարան չէինք հասել, երբ զգացի, որ իմ շապիկն ու վարտիքը ամբողջովին թրջվել ու կպել են մարմնիս: Ես երեկվա իմ որոշումը չէի մոռացել և շարունակ ինձ սիրտ էի տալիս, որ արտահայտեմ այն: Բայց ինչպես սիրտ անեի: Ես քաղցած էի, թրջվել էի մինչև ոսկորներս և զգում էի, որ եթե իմ ընկերների հետ գժտվեմ, բոլորովին միայնակ ու անօգնական կմնամ:
– Երեք բաժակ սուրճ՝ երկու պեննի, – պահանջեց Մոուլդին բուֆետի աշխատողից:
Ամեն ինչ վերջացած էր: Եթե այդ սուրճը որևէ մեկ ուրիշի պատկաներ, ես թերևս կասեի իմ որոշումը, բայց հո չէի կարող Մոուլդիի հյուրասիրությունն ընդունելով՝ կշտամբել նրան մութ գործերի համար:
Մինչև սուրճը վերջացնելը Մոուլդին ասաց.
– Դե, սառելու կարիք չկա: Այսօր մենք գործ շատ կունենանք: Գիտե՞ս ինչ, Սմիթֆիլդ, լավ եղանակին ամեն ոք ինքն է իր գործի հետևից վազում, իսկ վատ եղանակին ուզում են մի ուրիշին վարձել իրենց փոխարեն:
Եվ այդ ճիշտ էր: Ամբողջ առավոտյան անձրև էր տեղում, և մենք ինչքան ասես աշխատանք ունեինք: Ես վաստակեցի տասնմեկ պեննի, Ռիփսթոնը մեկ շիլլինգ և մեկուկես պեննի, իսկ Մոուլդին՝ ինը և կես պեննի: Ես շատ ուրախ էի, որ Մոուլդիից ավելի էի վաստակել: Թեպետ մինչև ոսկորներս թրջվել էի և կոտրված շշի վրա ոտք դնելով ոտքիս մատը կտրել էի, բայց ինձ արտակարգ երջանիկ էի զգում, նայելով ազնիվ աշխատանքով վաստակած իմ փողերին: Ռիփսթոնը և Մոուլդին նույնպես սնունդի համար բավականաչափ փող վաստակելով՝ շուկայում ոչ մի խնձոր չթռցրին:
– Ա՛յ, կարելի է ասել՝ այս առավոտ ազնիվ աշխատեցինք, – փողերը մեզնից ստանալով, ասաց Մոուլդին, որ միշտ մեր գանձապահն էր լինում:
– Սա ավելի լավ է, քան զանազան վատ միջոցներով իրեր ճանկելը և վաճառելը, – համարձակվեցի ասել ես:
– Բան ասաց, իհարկե այսպես ավելի շատ կվաստակես:
– Ես կուզենայի, որ ինձ ստիպեն աշխատել և ոչ թե… ուրիշ թաներ անել, – ասացի ես:
– Իսկ ո՞վ է ստիպում քեզ: Բանն այն է, որ միշտ միևնույն գործով զբաղվել չի կարելի: Երբեմն գործն այնպես վատ է գնում, որ հեշտությամբ կարելի է սովից մեռնել: Իմ կարծիքով, պետք է անել ամեն բան, ինչ-որ ձեռքդ ընկնի:
Ռիփսթոնը միանգամայն համաձայն էր իր ընկերոջ կարծիքին:
Մենք գնացինք ճաշարան, շատ ուրախ ճաշեցինք, ընթրիքի համար փող առանձնացրինք և էլի վեց պեննի մնաց մեզ: Ընկերներս որոշեցին այդ վեց պեննիով ինձ համար կոշիկ գնել: Մենք գնացինք հնավաճառների շարքը և գնեցինք մի քիչ լայն, բայց շատ հարմար կոշիկ:

 

Գլուխ 12. ՇՆԻԿԸ: ԻՆՁ ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄ ԵՆ: ԱՆԱԽՈՐԺ ԳԻՇԵՐԸ

Գլուխ 12. ՇՆԻԿԸ: ԻՆՁ ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄ ԵՆ: ԱՆԱԽՈՐԺ ԳԻՇԵՐԸ

Մեր կյանքն էապես բավական միապաղաղ էր: Երկուշաբթի օրվանից մինչև շաբաթ օրը վեր էինք կենում վաղ լուսաբացին, շրջում էինք միևնույն փողոցներում ու նրբանցքներում և կատարում էինք միևնույն աշխատանքը: Երբ աշխատանքը մեր սնունդի համար քիչ էր լինում, զանազան մանրունքներ էինք գողանում միևնույն զամբյուղներից և վաճառում միևնույն ծերունուն, ապա գնում ճաշելու: Երբեմն, ինչպես Մոուլդին էր ասում, մենք մեզ հյուրասիրում էինք խոզի մսով, բայց երբեմն էլ ուտում էինք միայն սև հաց: Պատահում էր, մենք մեր ֆուրգոնում ծղոտ էինք գտնում, բայց երբեմն էլ ստիպված էինք լինում քնել չոր տախտակների վրա:
Երբ ես տանից փախա, հագուստ քիչ ունեի, ընդամենը մի շալվար, մեկ վերնաշապիկ և մի մաշված բաճկոն: Այժմ իմ վերնաշապիկն ու շալվարը նոր էին, իսկ բաճկոնի փոխարեն ունեի սերթուկի նման մի բան: Իմ վեց պեննիանոց կոշիկները շատ շուտ քրքրվեցին, և ես առաջվա պես շրջում էի’ բոբիկ, որովհետև նոր կոշիկ գնելու համար փող չէինք ունենում:
Ռիփսթոնի և Մոուլդիի հետ ես ծանոթացա մայիսի կեսերին, իսկ այժմ արդեն հոկտեմբերի կեսերն էր: Աշնան ընթացքում ես յոթ թե ութ անգամ եղել էի թատրոնում, և դա ինձ շատ մեծ բավականություն էր պատճառել: Մի անգամ պատահեց, որ ես գիշերն անցկացրի ոստիկանական թաղամասում:
Ահա թե դա ինչպես եղավ: Տուն, այսինքն՝ Կամարների տակ, վերադառնալիս մենք նկատեցինք մի փոքրիկ շնիկ, որ վազում էր մեր ետևից:
– Կորիր, – մռլտաց Մոուլդին: – Գլուխ չունենք քեզ հետ քարշ գալու:
Նա մի քար վերցրեց ու նետեց շնիկին:
– Ինչպես չես ամաչում, Մոուլդի, – բարեսրտությամբ ասաց Ռիփսթոնը: – Թող իր համար վազի, քեզ ինչ նեղություն է տալիս:
– Ռիփ, վերցնենք մեզ հետ, – ասացի ես: – Մենք կարող ենք ապաստան տալ նրան մեր ֆուրգոնում և նույնիսկ կերակրել: Երևի անտեր է խեղճը:
Գիշերը ես արթնացա լապտերի ուժեղ լույսից, որ ընկել էր իմ երեսին: Մեր ֆուրգոնի առաջ կանգնած էր մի ոստիկան՝ ձեռքին բռնած մեր բերած շնիկը:
– Դու ես գողացել շնիկը, ավազակ, – գոռաց ոստիկանը կոպտորեն բռնելով թևս:
– Նա ինքն ընկավ իմ ետևից, սըր, – պատասխանեցի ես վախից դողալով:
– Գիտենք, թե ինչպես է «ինքն ընկել քո ետևից», – բարկացած ասաց ոստիկանը և օձիքս բռնած ինձ դուրս քաշեց ֆուրգոնից:
Ես դառնորեն լաց եղա:
– Ոչինչ, Սմիթ, մի վախենա, – հանգստացրեց ինձ Ռիփսթոնը, – քեզ կազատեմ:
Եվ իսկապես, նա ինձ ազատեց սպառնացող բանտարկությունից: Նա հարցուփորձ անելով իմացել էր, թե ումն է շնիկը, ուղիղ գնացել էր նրա տերերի տուն և ամեն ինչ պատմել: Շնիկը պատկանում էր քաղաքային բժշկի հիվանդ աղջկան:
Մյուս օրը կեսօրին ինձ կանչեցին ոստիկանատան ընդունարանը: Այնտեղ նստած էր մի երիտասարդ տխրադեմ կին, որն ինձ իր մոտ կանչեց և հարցրեց.
– Դո՞ւ ես այն տղան, որ երեկ ապաստան է տվել մեր փոքրիկ շնիկին:
– Ես եմ, միլեդի, – պատասխանեցի, չիմանալով՝ վախենամ, թե ուրախանամ դրանից:
– Քեզ հիմա բաց կթողնեն այստեղից: Ես եկել եմ միջնորդելու և շնորհակալություն հայտնելու իմ փոքրիկ աղջկա փոխարեն: Նա հիվանդ է և քնել չէր կարողանում, շարունակ իր շան համար էր լալիս: Այժմ մի քիչ լավ է զգում իրեն: Շնորհակալ եմ քեզանից: Մի բարկանա, որ նրա պատճառով դու գիշերը ոստիկանատանն ես անցկացրել:
Եվ նա փաղաքշանքով շոյեց իմ գլուխը:
Ոստիկանատնից դուրս գալով՝ ես թռչկոտում էի ուրախությունից, գրպանումս շոշափելով հինգ շիլլինգանոց դրամը, որ տվել էր նա ինձ:
Հինգ շիլլինգ: Դա այնպիսի մի հարստություն է, որպիսին մեր փոքրիկ ընկերությունը երբեք միանգամից չէր ստացել: Որոշեցինք մի լավ կշտանալ դրանով: Ճաշեցինք մի լավ ճաշարանում, ճաշի ժամանակ մի-մի բաժակ գարեջուր խմեցինք և այնպես ուրախացանք, որ որոշեցինք թատրոն գնալ հանրակառքով, յուրաքանչյուրիս համար վճարելով երկու պեննի: Ռիփսթոնը և Մոուլդին գարեջրից իրենց վատ զգացին, մեզ թատրոնից հանեցին պիեսի կեսին, և մենք այլևս ոչ մի պեննի չունենալով՝ ոտքով պետք է տուն վերադառնայինք անձրևի տակ:
Մի առավոտ, տանից փախչելուցս մի հինգ շաբաթ անց, ես շուկայում հանդիպեցի մեր հարևանին, որ հորս լավ ծանոթն էր:
– Ա՜, – գոչեց նա, – այ թե ճանկս ընկար, անպիտան: Հիմա ես քեզ կտանեմ հորդ մոտ:
Եվ նա ուզեց բռնել ինձ, բայց ես դուրս պրծա ու փախա: Դրանից հետո սկսեցի ավելի ուշադիր շուրջս նայել, վախենալով, թե կհանդիպեմ հորս: Ընկերներս, որոնց ես մանրամասն նկարագրել էի հորս արտաքինը, ջանասիրությամբ օգնում էին ինձ:
Հետևյալ առավոտյան, ժամը յոթին մոտ Մոուլդին ինձ ցույց տվեց երկու մարդու, որոնք դուրս էին գալիս մրգեղենի շարքից: Ես իսկույն ճանաչեցի հորս և այն մարդուն, որ երեկ քիչ մնաց պիտի բռներ ինձ: Հայրս շատ գունատ էր. երևում էր շատ էր վրդովված, իսկ ձեռքին ուներ մի մեծ մտրակ, որ երևի որևէ մեկից ճարել էր ինձ ծեծելու համար: Նրանց տեսնելուն պես ծնկներս դող ընկան և շրթունքներս դողդողացին:
– Ռիփ, հոգիս, փրկիր ինձ, – ասացի ես թաքնվելով ընկերոջս ետևը: – Տեսնում ես, թե որքան բարկացած է նա և ինչպիսի մեծ մտրակ ունի ձեռքին:
Ռիփսթոնը ետ-ետ գնաց, այդպիսով ինձ հասցրեց դատարկ զամբյուղների մոտ և թաքցրեց դրանց մեջ, իսկ ինքը նստեց մի շրջված կողովի վրա և սկսեց մի գազար մաքրել և ուտել, որպես թե ոչինչ չի եղել: Մի քանի վայրկյանից հետո հայրս մոտեցավ:
– Լսիր, է՜յ, փոքրիկ, – դիմեց նա Ռիփսթոնին, – այստեղ շուկայում դու չե՞ս տեսել հին բաճկոնով մի տղայի: Ահա այս հասակին կլինի:
Ես զամբյուղի ճեղքերից տեսա, թե ինչպես հայրս իմ հասակն Էր ցույց տալիս:
– Իսկ անունն ի՞նչ Է, – հարցրեց Ռիփսթոնը, շարունակելով ծամել գազարը:
– Ջիմ:
– Ջիմին ճանաչում եմ: Նա այսպես հաստ, ուժեղ մարդ Է, լավ բռնցքակռիվ գիտե, ամեն մարդու գետնին կգցի:
– Է՛հ, դու Էլ, – անհամբերությամբ խոսեց հայրս: – Ես քեզ հարցնում եմ մի փոքրիկ տղայի մասին, կլինի ութ տարեկան:
– Ո՜ւթ… – դանդաղորեն կրկնեց Ռիփսթոնը: – Իսկ նրա անունն իսկապե՞ս Ջիմ է:
– Դե իհարկե, Ջիմ Բալիզետ:
– Ջիմ Բալիզե՞տ, – ծոր տվեց Ռիփսթոնը, կարծես հանկարծ հիշելով: – Գիտեմ, գիտեմ, մենք նրան կոչում էինք Ռաուզեր, դրա համար էլ իսկույն հիշել չկարողացա: Նա ապրում էր Կաու-Կրոսի մոտ. հայրն էլ կարծեմ նամակատար է:
– Հենց այդ է, որ կա: Իսկ ո՞ւր է նա:
– Հայրն էլ էնպես չար մարդ է: Շուտ-շուտ Ջիմին ծեծում էր կաշվե փոկով:
– Այդ նա՞ է պատմել: Տես ինչ ապերախտ տղա է:
– Եվ մի խորթ մայր ունի, օձի մեկը, բամբասում է նրան, ինքն էլ օղին ջրի պես է խմում…
– Որտե՞ղ է այդ տղան, – գոռաց հայրս՝ հարձակվելով Ռիփսթոնի վրա և, նրա օձիքը բռնելով, այնպես ուժեղ թափահարեց, որ զամբյուղներն ամեն րոպե կարող էին շուռ գալ:
– Բաց թողեք՝ ասեմ, թե չէ՝ չեմ ասի, – գոռաց Ռիփսթոնը, և նրա ձայնից թվաց, թե իրոք ուզում է մատնել ինձ:
– Դե, ասա, – ասաց հայրս:
– Ճիշտ որ ասեմ, նա գնաց որպես բեռնող բանվոր աշխատելու:
– Ե՞րբ, ո՞ւր գնաց:
– Այդ արդեն չգիտեմ, – մռայլ պատասխանեց Ռիփսթոնը: – Երեկ երեկոյան իմ մի ծանոթը նրան պատահեց Վեստմինստերյան կամուրջի մոտ ու հարցրեց. «Ի՞նչ ես անում այստեղ, Ռաուզեր, մի՞թե շուկայում աշխատանք չկա»: Իսկ Ռաուզերն ասաց. «Չէ, ասում է, ես այլևս շուկա չեմ գնա, այնտեղ հայրս հետապնդում է ինձ, ավելի լավ է գնամ իմ ծանոթ նավատիրոջ մոտ, որ Ուենսվորթի ճանապարհին է ապրում, և նրա մոտ մտնեմ որպես բեռնող բանվոր»: Ահա, սրանից ավելի ոչինչ չգիտեմ:
– Անպիտան տղա, – գոչեց հայրս: – Իսկ չասա՞ց, թե երբ է վերադառնալու տուն:
– Չգիտեմ, բայց հազիվ թե վերադառնա: Նա միշտ ասում էր, որ ուզում է ծով դուրս գալ, – պատասխանեց Ռիփսթոնը: – Հիմա դուրս կգա գետը, այնտեղ նավեր և ուրիշ-ուրիշ բաներ կտեսնի, և պրծավ, դու միայն նրա անունը կհիշես:
– Ճիշտ է, – բարկացած ասաց հայրս: – Գնանք, Ջեկ, – դիմեց նա իր ծանոթին: – Ի՞նչ կարիք կա անպիտանի հետևից ընկնելու: Թող խեղդվի ծովում, գարշելին:
Եվ մտրակը թևի տակ խրելով՝ հայրս հեռացավ իր ծանոթի հետ, իսկ Ռիփսթոնն ինձ օգնեց դուրս գալու իմ ապաստարանից:
Դրանից հետո ես ոչ մի անգամ չհանդիպեցի ոչ հորս, ոչ էլ իմ նախկին ծանոթներից որևէ մեկին:
Շուտով ես հիվանդացա:
Թեև դիմանում էի ոտքի վրա և չէի գանգատվում, բայց վաղուց արդեն զգում էի, որ այնքան էլ առողջ չեմ: Եվ զարմանալի չէ: Շատ անձրևային աշուն էր, օրեր շարունակ հագիս շորերը չէին չորանում: Ես ոչ միայն շորերս չորացնել չէի կարող, այլև գիշերները հանել չէի կարող: Մի քանի անգամ կոկորդումս և թիակներիս միջև ուժեղ ցավեր զգացի: Ամբողջ երկու շաբաթ ատամի ցավից էի տանջվում: Դա զարհուրելի բան էր: Չէի կարող մի կտոր հաց ուտել, առանց ջրի մեջ թրջելու, չէի կարող կրծել ոչ շաղգամ, ոչ կաղամբի կոթուկ, որոնք հաճախ մեր միակ ուտելիքն էին լինում, և ստիպված սոված էի մնում, մինչև որ մի որևէ երջանիկ դեպք ինձ հնարավորություն էր տալիս բուլկեվաճառից կամ ուտելեղենի խանութից մի որևէ փափուկ բան գնել: Ամբողջ գիշերներ ես նստում էի ֆուրգոնի մի անկյունում և ցավից առանց աչք փակելու շուռումուռ էի գալիս, որ բարկացնում էր իմ ընկերներին:
– Ի՞նչ ես նվում, Սմիթ, մի խանգարի, թող քնենք, – փնթփնթում էր Ռիփսթոնը:
– Իսկապես, Սմիթ, ինչ անտանելի տղա ես դու, – ավելացնում էր Մոուլդին: – Ոչ միայն ցերեկը չես օգնում ուտելիք ճարել, այլև գիշերները հանգիստ չես տալիս:
– Ախր ի՞նչ անեմ, Ռիփ, – լալիս էի ես: – Դուք ավելի բարի կլինեիք իմ հանդեպ, եթե ինքներդ էլ տանջվեիք, ինչպես ես:
– Հարկավոր է սրան մի կերպ օգնել, Մոուլդի, – ասաց Ռիփսթոնը՝ խղճահարվելով: – Կանչենք ծերունի ջութակահարին, որ հարևան ֆուրգոնում է գիշերում: Ես լսել եմ, որ նա կարողանում է հիվանդ ատամները հանել: Իմ կարծիքով, ավելի լավ է միանգամից ուժեղ ցավին դիմանալ, քան թե շաբաթներով տանջվել մի ինչ-որ անպետք ատամի ձեռքից:
– Ա՛յ, լավ ասացիր, – ասաց Մոուլդին և գնաց ջութակահարին կանչելու:
Մի քանի րոպե հետո նրանք երկուսն էլ եկան: Ջութակահարի ձեռքին մի երկար, ժանգոտած լար կար:
– Դե, խեղճ տղա, – ասաց ջութակահարը, – նստիր և բերանդ լայն բաց արա. իսկ դուք, տղերք, բռնեցեք ձեռքերը, որ ինձ չխանգարի աշխատել:
Ես հնազանդվեցի, թեև սիրտս թպրտում էր վախից: Ծերունին լարը փաթաթեց իմ հիվանդ ատամին և…ամբողջ ուժով դուրս քաշեց:
– Ա՜-ա-ա, – գոռացի ես՝ մեջքիս վրա ընկնելով: Իմ բերանից սկսեց արյուն հոսել, բայց ատամիս ցավը կտրվել էր: Վերջին ժամանակներս Քովնթգարդենում մեր գործերն ավելի ու ավելի վատ էին գնում: Այդտեղ մեզ նկատել էին, և դա շատ աննպաստ բան էր: Բոլորը գիտեին, որ մենք փոքրիկ գողեր ենք և ուշի-ուշով հետևում էին մեզ: Համարյա ամեն օր մեզ ծեծում էր մերթ որևէ առևտրական, մերթ շուկայի պահակը:
Ռիփսթոնին հաջողվել էր գտնել մի նկուղ, որտեղ ձմեռվա համար գազար էր պահվում: Մենք մտանք այնտեղ և մի ամբողջ շաբաթ միմիայն գազարով էինք սնվում: Սկզբում կարծում էինք, որ դա մեծ բախտ է մեզ համար, բայց շուտով տեսանք, որ միայն գազար ուտելը շատ վնասակար է: Երևի մասամբ հենց այդ եղավ իմ հիվանդության պատճառը:
Սովորաբար կիրակի օրերը, եթե եղանակը վատ չէր լինում, մենք երկար ժամանակ զբոսնում էինք գետի ափին, իսկ հետո պառկում էինք մեր ֆուրգոնում և զանազան պատմություններ պատմում միմյանց: Այն օրը, երբ ես հիվանդացա, Ռիփսթոնն ու Մոուլդին գնացին զբոսնելու, իսկ ես մնացի ֆուրգոնում: Նախորդ օրվանից նրանց մոտ մի քանի պեննի էր մնացել, և նրանք ճաշին բավարարվեցին հացով ու շարբաթով, իսկ ես նախորդ օրվա ճաշից հետո ոչինչ չէի կերել: Ես ամբողջովին այրվում էի ու դողում, լեզուս ցամաքել էր, աչքերս ցավում էին, գլուխս դմբդմբում էր, կարծես մեկը շարունակ հարվածում էր նրան: Իմ բախտից ֆուրգոնում մի քիչ ծղոտ կար, և ընկերներս այդ ամբողջ ծղոտը իմ տրամադրության տակ դրին: Բայց ես ոչ մի կերպ չէի կարողանում պառկել ինչպես հարկն է որքան էլ թափ էի տալիս իմ ծղոտե բարձը, էլի նա խիստ ցածր էր թվում իմ ծանրացած գլխի համար: Գիշերը իմ դրությունն ավելի վատացավ: Այդ գիշեր ես պետք է բարձի դեր կատարեի, բայց Ռիփսթոնը մեծահոգաբար գրավեց իմ տեղը, իսկ Մոուլդին ինձ թույլ տվեց պառկել նրա իրանի վրա, թեև տեղն ընտրելու իրավունքը նրան էր պատկանում, որովհետև նախորդ օրը նա էր բարձ եղել: Նրանք նույնիսկ սովորականից շուտ պառկեցին քնելու, որպեսզի ես կարողանամ ավելի շուտ պառկել: Բայց նրանց այս ամբողջ հոգատարությունն իզուր էր: Շուտով Ռիփսթոնը նկատեց, որ իմ գլուխը բաճկոնի միջով վառում է իրեն: Մոուլդին, որ ընդհանրապես հեզ տղա էր, քունը գլխում եղած ժամանակ սարսափելի չար էր լինում: Հանկարծ, առանց որևէ բան ասելու նա հարվածեց Ռիփսթոնի ծնկին:
-Ի՞նչ է պատահել քեզ, – նեղացած հարցրեց Ռիփսթոնը:
– Հապա ինչու հանգիստ չես պառկում: Ցնցում էս ոտքերդ կարծես պար ես գալիս:
– Բայց մի՞թե այդ ես եմ, – գոչեց Ռիփսթոնը: – Այդ Սմիթֆիլդն է:
– Դու ինչո՞ւ ես ցնցվում, Սմիթ:
– Ես սարսափելի մրսում եմ, Մոուլդի: Ուղղակի սառույցի պես սառն եմ:
– Լա՜վ սառույց ես. թշշում է վառարանի պես: Մի ձեռք տուր սրան, Մոուլդի, – ասաց Ռիփսթոնը:
Մոուլդին ձեռքը դրեց իմ այտին:
– Այ քեզ բան: Չհամարձակվես ստել, – գոչեց նա և մի ուժեղ ապտակ տվեց ինձ: – Իսկ թե որ լաց եղար՝ երկրորդ ապտակը կտամ:
Ես աշխատում էի ինձ զսպել և լաց չլինել, բայց դա իմ ուժերից վեր էր: Ամբողջ երեկոն ես զսպել էի արցունքներս, բայց Մոուլդիի արարքը փականքը քանդեց, հեկեկոցը խեղդում էր ինձ, և արցունքն իմ աչքերից հոսում էր այնպես արագ, որ սրբել չէի հասցնում: Ես կարծես լցվել էի վշտով, որն անպայման պետք է դուրս հորդեր: Ես լալիս էի կամացուկ, սեղմված ֆուրգոնի հատակին, և ընկերներս իմ արցունքները կարող էին նկատել միայն իմ հեծկլտոցներից, որոնք երբեմն դուրս էին թռչում սրտիս խորքից: Երբ ես Քովնթգարդենի շուկայում տեսա իմ հայրիկին՝ մտրակը ձեռքին, որոշեցի այլևս երբեք տուն չվերադառնալ: Այդ օրվանից նույնիսկ չէի մտաբերել ոչ փոքրիկ Պոլլիին, ոչ ընտանեկան կյանքը, իմ սիրտը սառել էր ու քարացել: Այժմ ես զգում էի, որ սիրտս կարծես հալվում է, փափկում և միևնույն ժամանակ նրա վրա ընկած է մի ծանրություն, որ ես կրելու ուժ չունեմ:
Մոուլդին նույնպես երևի իմ լացին դիմանալու ուժ չուներ: Կատարելով իր խոստումը՝ նա ձեռքը ետ տարավ և առաջվանից ավելի ուժեղ ապտակ տվեց ինձ:
– Ա՛յ քեզ ավազակ, – նրա վրա հարձակվեց Ռիփսթոնը: – Ծեծում է խեղճ տղային, որն իրենից փոքր է և դեռ հիվանդ էլ է: Վեր կաց, սիրելի Մմիթֆիլդ, օգնիր ինձ, մենք սրան մի լավ դաս տանք:
Եվ իմ օգնությանը չսպասելով՝ Ռիփսթոնը թևքերը վեր քաշեց և սկսեց Մոուլդիին ծեծել: Ես կռվել չէի ուզում, աշխատում էի հաշտեցնել նրանց, հավատացնելով, թե ինձ ամենևին ցավ չտվեց, որ ես լաց եմ լինում ոչ թե ապտակի, այլ հիվանդության պատճառով:
Հենց որ Մոուլդին բոլորովին ուշքի եկավ, խիստ զղջաց իր արածի համար: Նա խոստովանեց, որ շատ վատ է վարվել և ինձ գոհացնելու համար առաջարկեց ամբողջ ուժով զարկել իր քթին, խոստանալով ձեռքերը պահել մեջքին դրած: Ռիփսթոնն ինձ համոզում էր ընդունել այդ առաջարկությունը, բայց ես հրաժարվեցի, և այն ժամանակ Մոուլդին ինձ ստիպեց գոնե իր գլխարկը դնել գլխիս տակ և ծածկվել իր բաճկոնով: Ռիփսթոնը նույնպես սիրով իր շորը կտար ինձ, բայց նա ուներ ընդամենը մի կապույտ վերնաշապիկ, որ նրան ծառայում էր և՛ որպես շապիկ, և՛ որպես բաճկոն, իսկ գլխարկը նա կորցրել էր նախորդ օրը շուկայի պահակի ձեռքից փախչելիս:
Թեև ընկերներս ամեն կերպ աշխատում էին ինձ հանգիստ պառկեցնել և ավելի տաք ծածկել, բայց իմ դրությունը չէր լավանում: ես առաջվա պես ամբողջովին այրվում էի և միաժամանակ դողում էի ցրտից, լեզուս ցամաքել էր, իսկ շնչառությունս ընդհատ էր ու ծանր: Բայց պետք է ասել, որ արցունքից հետո ես ինձ ավելի թեթև էի զգում և պատրաստ էի հանգիստ պառկելու ու հնազանդվելու, ինչ էլ անեին ինձ հետ:

Գլուխ 13. ԵՍ ԸՆԿՆՈՒՄ ԵՄ ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ ՏՈՒՆ

Գլուխ 13. ԵՍ ԸՆԿՆՈՒՄ ԵՄ ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ ՏՈՒՆ

Իմ հիվանդությունը խիստ անհանգստացնում էր ընկերներիս: Ինձ բաճկոնով ծածկելով և որքան կարելի է հանգիստ պառկեցնելով՝ նրանք իրենք չպառկեցին, այլ նստեցին ֆուրգոնի մյուս ծայրում և սկսեցին փսփսալ:
– Երևի մրսած կլինի, – շշնջաց Ռիփսթոնը: – Վատ է, երբ մարդ մրսում է: Հը, ի՞նչ ես կարծում, Մոուլդի, մրսած կլինի, չէ՞։
– Երևի այդպիսի մի բան է, – ավելի ցածրաձայն պատասխանեց Մոուլդին:
– Լավ կլինի մանանեխաթուղթ կպցնենք մեջքին… Հիշում եմ, ինձ կպցնում էին, երբ փոքրիկ էի… Ի՞նչ ես կարծում, Մոուլդի, չգնա՞մ մանանեխաթուղթ բերեմ:
– Ո՞ւր գնաս: Ախր այսօր կիրակի է, բոլոր խանութները փակ են, միայն դեղատներն են բաց:
– Դեղատանը կարելի է հաբ գնել, – առաջարկեց Ռիփսթոնը: – Միայն վատն այն է, որ այդ հաբերն այնպիսի դժվար անուններ ունեն… Մարդ չգիտի ինչ ասի:
– Հենց այդպես էլ ասա՝ չորս պեննի հաբ:
– Իսկ դեղագործը կհարցնի ի՞նչ հաբեր:
Կասես լուծողական: Կարծեմ դրանք բոլորն էլ լուծողական են, – անտարբեր պատասխանեց Մոուլդին: Նա կարծես այնքան էլ սիրով չէր խոսում և շարունակ մի ուրիշ բանի մասին էր մտածում:
– Ուրեմն վճռված է, Մոուլդի, – դարձյալ խոսեց Ռիփսթոնը, – վաղը մեր առաջին պեննին կծախսենք Սմիթֆիլդի համար հաբեր գնելու վրա:
Մոուլդին ոչինչ չպատասխանեց, և երկուսն էլ մի րոպե լռեցին: Ես պառկել էի լուռ և լսում էի նրանց փսփսոցը: Մոուլդիի լռությունը Ռիփսթոնի մեջ կասկած առաջացրեց:
– Մոուլդի, եթե դա մրսելուց չէ, ապա ի՞նչ կարող է պատահած լինել Սմիթֆիլդին, – հարցրեց նա:
– Ես ի՞նչ գիտեմ, – տհաճությամբ պատասխանեց Մոուլդին:
– Բայց դու եղել ես հիվանդանոցում, այնքան շատ հիվանդ ես տեսել: Գուցե որևէ մեկը այնպես է եղել, ինչպես Սմիթֆիլդն է:
– Կամաց, – ասաց Մոուլդին: – Գուցե նա քնած չի:
– Քնած է: Լսո՞ւմ ես ինչ համաչափ է շնչում:
– Այո: Բայց դու լսում ես, թե ծղոտն ինչպես է խշխշում նրա տակ, – երևի նորից սկսել է դողացնել: – Հետո նա ավելի ցածր շշնջալով ավելացրեց. – Ափսոս, որ իմ բաճկոնը նրան տվի, Ռիփ: Գլխարկս ոչինչ, բայց բաճկոնս ափսոս:
– Ի՛նչ ագահ անասուն ես դու, – նախատեց Ռիփսթոնը: – Նա ինքն էլ երևի քեզ կտար իր բաճկոնը, եթե քեզ հարկավոր լիներ:
– Լավ, թող կորչի, միևնույն է, – հառաչեց Մոուլդին:
– Իսկ ինչո՞ւ պիտի կորչի: Վաղը կվերցնես:
– Օ՜, ոչ, նրա հետ միասին կարելի է այնպիսի բան ստանալ, որ ես բոլորովին չէի ուզենա:
– Բայց ի՞նչ՝ ախր, այնպես ասա, որ բան հասկանանք:
– Կամաց, կամաց: Նա որ լսի, կվախենա:
Նրանք կամացուկ վեր կացան և գլուխները դուրս հանեցին ֆուրգոնից, բայց և այնպես ես լսում էի նրանց բոլոր ասածները:
– Քո ծաղիկը կտրա՞ծ է, Ռիփ, – հարցրեց Մոուլդին:
– Կտրած է, վկայական էլ ունեմ:
– Դե ուրեմն շատ լավ: Նշանակում է դու վախենալու բան չունես: Իսկ իմը կտրած չէ. հենց ես էլ կարող եմ տենդախտ ընկնել:
– Մի՞թե նա տենդախտ ունի, – վախեցած հարցրեց Ռիփսթոնը: – Ուրեմն կմեռնի, Մոուլդի:
– Երևի:
– Հանկա՞րծ, Մոուլդի, հենց այնպես էլ հանկարծ կմեռնի՞։
– Ոչ, հանկարծ չի մեռնի, – շշնջաց Մոուլդին: – Նրանց նախ զանազան բաներ են անում, նրանց գլուխը սափրում են և էլի այսպիսի բաներ:
– Իսկ ինչո՞ւ են անում, Մոուլդի, – սարսափահար հարցրեց Ռիփսթոնը:
– Ախր նրանք բոլորովին խելագարի պես են դառնում: Գլուխները որ չսափրես, իրենց մազերը կպոկռտեն, – պատասխանեց Մոուլդին:
– Ա՜խ, ի՜նչ դժբախտություն: Խեղճ Սմիթֆիլդը կմեռնի: Խեղճ Սմիթֆիլդ։
Եվ Ռիփսթոնը լաց եղավ: Ես հազիվ էի հավատում իմ աչքերին, բայց դա ճշմարտություն էր. նա լաց էր լինում:
Ես չվախեցա և նույնիսկ չզարմացա, որ, Մոուլդիի ասելով, ես տենդախտ ունեի: Տենդախտը իմ գիտեցած հիվանդություններից ամենավատն էր, իսկ ես շատ ու շատ վատ էի զգում: Ես գիտեի, որ տենդախտը մահացու հիվանդություն է, բայց նույնիսկ դա չէր վախեցնում ինձ: Ես միայն մի բան էի ուզում, որ ինձ հանգիստ թողնեն, որ ոչ ոք ձեռք չտա ինձ, չխոսի ինձ հետ: Ռիփսթոնը և Մոուլդին շարունակում էին փսփսալ ֆուրգոնի մյուս անկյունում: Ես լսում էի նրանց փսփսոցը և թուղթ խաղացող տղաների խոսակցությունները, ծիծաղն ու հայհոյանքը, լսում էի ոտնաձայներ և ուրիշ զանազան ձայներ: Քիչ-քիչ ամեն բան հանդարտվեց, միայն իմ ընկերները շարունակում էին խոսակցել: Ես ուրախ էի, որ նրանք քնած չեն: Սարսափելի ծարավ էի, և Մոուլդիին խնդրեցի մի կում ջուր ճարել ինձ համար:
Ընկերներս իրար անցան:
– Դե լավ, սիրելիս, – համոզում էր ինձ Մոուլդին քնքուշ ձայնով: – Ես ինչպե՞ս ջուր ճարեմ: Դու հո գիտես, որ մենք ոչ մի աման չունենք: Համբերիր, հանգիստ պառկիր մինչև ժամը հինգը, մակույկավարները կգան, և դու ինչքան ուզես կարող ես խմել:
– Ա՜խ, չեմ կարող մինչև ժամը հինգը սպասել, Մոուլդի, իսկապես չեմ կարող, կխելագարվեմ: Մի ասա, որ սպասեմ մինչև ժամը հինգը:
– Դե լավ, չեմ ասի, միայն թե ճիշտ Է, դրա համար էլ ասացի:
– Իսկ հիմա ժամը քանի՞սն է:
– Երևի մեկին մոտ կլինի:
Ինձ տանջում էր սոսկալի ծարավը, իսկ գետի ալիքներն անընդհատ զարնվում էին այն պատի ստորին մասին, որի մոտ կանգնած էր մեր ֆուրգոնը: Ես պատկերացրի գետը այնպես, ինչպես տեսել էի Կամարների տակ առաջին գիշերն անցկացնելուց հետո, առաջին առավոտյան: Նա կայծկլտում էր արևի շողերի տակ, և նրա վրայով դանդաղ լողում էր խոտ բարձած մի բեռնանավ: Իմ մեջ ծագեց մի անհաղթահարելի ցանկություն՝ իջնել ցած, գնալ ափը և մի կուշտ խմել: Ինձ աման հարկավոր չէր, ես կարող էի պարզապես գլուխս կախել և խմել ուղղակի գետից։ Վեր կացա և սկսեցի անցնել ֆուրգոնի կողի վրայով: Այնպես մութ էր, որ ընկերներս ինձ տեսնել չէին կարող, բայց նրանք խշխշոցը լսեցին, և ես հազիվ էի մի ոտքս ֆուրգոնի կողի եզրից անցկացրել, երբ Ռիփսթոնը պինդ բռնեց իմ մյուս ոտքը:
– Ի՞նչ ես անում, Սմիթֆիլդ, – գոչեց նա վախեցած ձայնով և համարյա արտասվելով: – Այդ ո՞ւր ես գնում, սիրելիս:
– Գնում եմ ջուր խմելու:
– Բայց, ախր ջուր չկա: Մոուլդի, եկ օգնիր ինձ, – Հուսահատությամբ գոչեց խեղճ Ռիփսթոնը: – Ջուր չկա, Սմիթ:
– Ջուր կա, – ասացի ես: – Կգնամ գետի ափը, այնտեղ էլ կխմեմ:
– Չէ, դու խմելու չես գնում: Երևի ուզում ես խեղդվել, չէ որ դու հիմա համարյա խելագար ես, -հուսահատությամբ գոչում էր Ռիփսթոնը: – Մոուլդի, բավական է վախենաս, բռնիր սրան և օգնիր, որ պահենք:
Բայց Մոուլդին սիրտ չէր անում մոտենալ, վախենում էր։ Չէ՞ որ նրա ծաղիկը կտրած չէր: Բացի դրանից, նրան թվում էր, որ կատաղության մեջ ես կարող եմ իրեն կծել: Նա սկսեց ինձ հետ բանակցել՝ առանց իր անկյունից դուրս գալու:
– Ի՞նչ ես վեր թռել, Սմիթ, – ասում էր նա հանգստացնող ձայնով: – Ախր ամբողջ Կամարը կարթնացնես: Հանգիստ պառկիր, ես հիմա քեզ համար ջուր կճարեմ:
Ռիփսթոնը կասկածեց Մոուլդիի ասածի վրա.
– Ախր սուտ ես ասում, թե ջուր կբերես, – ասաց նա: – Դու պարզապես ուզում ես փախչել, և ինձ մենակ թողնել սրա հետ:
Ես էլ միևնույնն էի մտածում, բայց մենք անարդար էինք Մոուլդիի նկատմամբ:
Նա իմ գլխի տակից վերցրեց իր գլխարկը, դուրս եկավ ֆուրգոնից և մի քանի րոպե հետո վերադարձավ՝ բերելով գլխարկը լիքը գետի թարմ ջուր: Գետը նույնիսկ ցերեկը բավական հեռու էր թվում, իսկ այժմ մթության մեջ այնտեղ գնալը պարզապես անվտանգ չէր: Բայց և այնպես Մոուլդիին հաջողվել էր իր ճանապարհորդությունը կատարել բարեհաջող կերպով: Նրա գլխարկը թեպետև հին էր, բայց ամուր էր և այնքան էր ճարպոտած, որ բոլորովին ջուր չէր անցկացնում: Ես այդ ջուրը կլանեցի հինգ խոշոր կումերով, և դա ինձ չտեսնված բավականություն պատճառեց: Այդ գիշեր իմ փոքրիկ շրջմոլիկ ընկերները ուղղակի փրկեցին իմ կյանքը: Եթե թողնեին գետափ գնամ, ապա գետից փչող սուր, պաղ քամին երևի կսպաներ ինձ: Խարխափելով մթության մեջ՝ ես հեշտությամբ կարող էի սայթաքել ու գետն ընկնել:
Ծարավս հագեցնելով՝ պառկեցի և քնեցի: Ես շարունակ ինչ-որ հին ու անդուրեկան երազներ էի տեսնում, մինչև որ Ռիփսթոնը իմ ուսը ցնցեց, ասելով, որ ժամանակն է ֆուրգոնից դուրս գալու, որ կառապանն արդեն գնացել է ձիերը բերելու: Ես փորձեցի վեր կենալ, բայց չկարողացա: Նստել կարողանում էի, բայց երբ ոտքի էի ելնում, ծնկներս դողում էին, և ընկնում էի:
– Դե՛, տղերք, – ասաց կառապանը՝ մոտենալով ֆուրգոնին: – Դուրս թափվեք, ես ժամանակ չունեմ ձեզ հետ գլուխ դնելու:
– Բայց, ա՛յ, մեր տղաներից մեկը չի կարողանում դուրս գալ, – ասաց Մոուլդին, որ արդեն դուրս էր թռել ֆուրգոնից:
– Ինչե՞ր ես ասում: Ինչպե՞ս թե չի կարող դուրս գալ:
– Դուրս գալ գուցե և կարող է, բայց կանգնել չի կարող: Ասում է, որ իր ոտքերը թուլացել են: Նեղություն չե՞ք քաշի՝ ինքներդ ցած դնեք նրան:
– Ես նրան այնպես ցած կգցեմ, որ երկար ժամանակ ինձ չի մոռանա:
Այս ասելով բարկացած կառապանը լապտերը ձեռքին արագ քայլեց դեպի ֆուրգոնը:
– Դուրս կորիր, ծույլ անպիտան, – գոռաց նա ինձ վրա:
Բայց այդ րոպեին նրա լապտերի լույսն ընկավ իմ երեսին, և նա իսկույն իր շեշտը փոխեց.
– Խեղճ տղա, – գոչեց նա: – Վաղո՞ւց է այսպես:
– Երեկ երեկոյից, – պատասխանեց Ռիփսթոնը, – և մենք չգիտեինք, որ նա այդպես վատ է:
– Իսկ որտե՞ղ է ապրում: Հարկավոր է տուն տանել նրան, – ասաց կառապանը:
Ես հիշեցի հայրիկիս բարկացած դեմքը, երբ վերջին անգամ նրան տեսա շուկայում՝ զամբյուղի ճեղքերի արանքից: Վախենում էի նրա մտրակից երբ առողջ էի, իսկ այժմ նրա մոտ վերադառնալն ինձ անհնարին էր թվում:
Ես ձևացրի, թե չեմ լսում և ոչինչ չպատասխանեցի:
– Իսկ դո՞ւք, երեխաներ, չգիտե՞ք, թե որտեղ Է ապրում նա, – դիմեց կառապանը իմ ընկերներին:
Նրանք շատ լավ գիտեին, թե որտեղ Է մեր տունը, բայց մենք երդվել էինք ոչ ոքի չհայտնել, թե որտեղ են մեր տները, և նրանք չմատնեցին ինձ:
– Նա ոչ մի տուն չունի, ապրում է այստեղ, – ասաց Մոուլդին:
– Հայր ու մայր էլ չունի, որբ է, – ավելացրեց Ռիփսթոնը:
– Թշվառ երեխա, – ասաց կառապանը: – Եթե այստեղ թողնենք, երևի մեռնի: Հարկավոր Է գոնե բանվորական տուն տանել: Կուզե՞ս բանվորական տուն գնալ, այ տղա:
Ինձ համար միևնույն էր, միայն թե մեր տուն չտանեին: Ես այնպես թույլ էի, որ խոսել չէի կարողանում: Կառապանի հարցին ես միայն գլխով դրական նշան արի: Բարի մարդը հոգատարությամբ ինձ փաթաթեց իր ձիու ծածկոցի մեջ և ձիու սանձը բռնելով՝ ֆուրգոնը դուրս բերեց Կամարի տակից: Ռիփսթոնը շարունակ քայլում էր ֆուրգոնի կողքով:
Մոուլդին, չնայած տենդախտից վախենալուն, չկարողացավ առանց հրաժեշտ տալու բաժանվել ինձանից: Ես լսեցի, որ նա ձեռքերով կառչում է ֆուրգոնի ետնամասին, և այն կողմը նայելով՝ տեսա նրա կեղտոտ երեսը: – Բարի ճանապարհ, Սմիթֆիլդ, – ասաց նա ինձ, ապա դարձավ կառապանին. – նրա վրա իմ բաճկոնն է. խնդրում եմ բանվորական տանը ասեք, որ լավ պահեն և եթե լավանա, տան իրեն: Դե, բարի ճանապարհ, սիրելի Սմիթ: Չտխրես:
Եվ նա անհետացավ:
Ռիփսթոնը մնաց ֆուրգոնի մեջ, մինչև որ մենք դուրս եկանք: Հետո նա ամուր սեղմեց իմ տաք ձեռքը, սիրալիր նայեց ինձ, ավելի լավ փաթաթեց ձիու ծածկոցի մեջ, ցատկեց ֆուրգոնի ետնամասի վրայով և, առանց մի խոսք ասելու, հեռացավ:
 

Գլուխ 14. ԵՍ ԿԵՆԴԱՆԻ ԵՄ ՄՆՈԻՄ

 

Գլուխ 14. ԵՍ ԿԵՆԴԱՆԻ ԵՄ ՄՆՈԻՄ

Բարի կառապանն ինձ հասցրեց բանվորական տուն: Այնտեղ իմ շորերը հանեցին, լողացրին և պառկեցրին անկողնում: Բոլորն ասում էին, որ իմ դրությունը շատ ծանր է, սակայն, զարմանալի բան. ես ինձ առանձնապես վատ չէի զգում: Եթե որևէ մեկն ինձ հարցներ, թե ո՞րն է ավելի լավ՝ լինել առողջ և պառկել մթին կամարի տակ, թե՞ տենդախտ ունենալ և պառկել այստեղ, ես առանց տատանվելու կընտրեի տենդախտը: Եվ ինչ կար տատանվելու: Տենդախտը ինձ ոչ մի ցավ չէր պատճառում: Ես նույնիսկ մեկ քսաներորդ մասը չէի քաշում այն տանջանքի, որ կրել էի ֆուրգոնում ատամնացավի ժամանակ: Իմ անկողինը մաքուր էր ու փափուկ, դեղն առանձնապես վատը չէր, իսկ այն արգանակը, որով ինձ կերակրում էին, սքանչելի էր: Բայց և այնպես բոլորը, նույնիսկ բժիշկը, ինձ նայում էին մի տեսակ լրջադեմ, բոլորն զգուշությամբ էին մոտենում իմ անկողնուն և ինձ հետ խոսում էին մեղմ, քնքուշ ձայնով, ասես կարծում էին, թե ես սարսափելի տանջվում եմ: Հաճախ մտքովս անցնում էր, թե գուցե սխալմամբ եմ այստեղ ընկել, թե ես ամենևին էլ չունեմ այն սարսափելի հիվանդությունը, որը կոչվում է տենդախտ, թե հենց որ սխալը բացվի, ինձ անմիջապես կվռնդեն այստեղից:
Չգիտեմ, թե որքան ժամանակ այդպես պառկեցի, բայց հիշում եմ, որ մի անգամ առավոտյան արթնացա շատ ավելի առույգ, քան նախորդ օրը: Բոլորը զարմացած էին նայում ինձ: Հիվանդապահ կինը ինձ նախաճաշ տալիս քիչ մնաց պիտի թափեր և սկսեց ինչ-որ խոսքեր մրմնջալ դագաղից փրկվող մարդկանց մասին: Վերակացուհին կանգ առավ իմ անկողնու մոտ և ասաց.
– Դե, կարծում եմ, մենք սրան շուտ չենք թաղի:
Ամենից շատ զարմացավ բժիշկը:
– Ա՛յ դու կտրիճ տղա, – գոչեց նա: – Բոլորովին չէի սպասում, որ այսպես ճարպկորեն դուրս կպրծնես:
– Այո, սըր, – նկատեց հիվանդապահ կինը, – կարելի է ասել՝ սա իր մահին խաբեց:
– Ա՛յ, դա ճիշտ է, – ծիծաղեց բժիշկը, – նա իսկապես որ խաբեց մահին: Երեկ գիշեր սրա կյանքը մազից էր կախված, իսկ այժմ տես ինչ կտրիճն է: Հավանորեն կլավանա: Մենք սրան ոտքի կհանենք ավելի շուտ, քան հարկ կլինի մեկ անգամ ևս մազերը խուզել:
Ես այդ ամբողջ խոսակցությունն այնքան էլ լավ չէի հասկանում, բայց բժշկի վերջին խոսքերը զարմացրին ինձ: Բանվորական տուն մտնելուս առաջին իսկ օրը գլուխս այնպես էին խուզել, որ բոլորովին ողորկ էր դարձել, ուրեմն երկար ժամանակ իմ մազերը խուզելու կարիք չէր լինելու, մի՞թե ես դրանից շուտ չեմ լավանալու: Երևի բժիշկը սխալվեց:
Եվ իսկապես բժիշկը սխալվեց, բայց վատն այն էր, որ ես ևս սխալվել էի: Իմ մազերը շատ դանդաղ էին աճում, բայց առողջացումս ավելի դանդաղ էր ընթանում: Նույնիսկ կարելի է ասել, որ իմ իսկական տանջանքներն սկսվեցին հենց այն ժամանակ, երբ ես, բժշկի կարծիքով, պետք է առույգ կերպով ոտքի կանգնած լինեի: Ճիշտ է, ես ոտքի կանգնում էի, այսինքն՝ ինձ ստիպում էին վեր կենալ, շորերս հագնել և հիվանդասրահում ման գալ: Բայց ես ինձ ոչ կայտառ էի զգում, ոչ էլ ուրախ: Ախորժակս լավ էր, նույնիսկ չափից ավելի լավ, այնպես որ հիվանդանոցային աղքատիկ բաժնից երեք անգամ ավելին կարող էի ուտել: Բայց ինձ համար շատ ավելի հաճելի էր տաքության մեջ պառկած լինելը, երբ բոլորը խնամում էին ինձ, և ես կարող էի ուզածիս չափ հանգստանալ իմ անկողնում, քան թե անկյունից անկյուն քարշ գալ, բոլորի ոտքի տակ ընկնել, հիվանդ ոսկորներս անվերջ խփել մահճակալների եզրերին կամ կոշտ կահույքին: Մի շաբաթ իմ ոտքերն ուռեցին, այնպես որ ոտնաման հագնել չէի կարող, հետո ականջներս ցավեցին, հետո՝ աչքերս, այնպես որ ստիպված էի քայլել մի մեծ կանաչ հովար աչքերիս դրած: Եվ այդ ամբողջ ժամանակ խիստ տխրում էի, ինձ զգում էի և՛ անբախտ, և՛ զայրացած: Դռան ամեն մի ճռռոց գրգռում էր ինձ, բանվորական տունը զզվեցրել էր: Ես ուզում էի շուտ առողջանալ, որպեսզի շորերս տան ինձ և ազատ արձակեն:
Ես լիովին հավատացած էի, որ ուրիշ բան չեն անի: Միայն մի բան էի ուզում, որ իմ շորերին ավելացնեն մի շապիկ, գլխարկ, մեկ էլ՝ կոշիկներ: Ես կարծում էի, թե ուզած ժամանակ կարող եմ ասել. «Շնորհակալ եմ ձեզանից, որ ինձ առողջացրիք, հիմա գնում եմ», ու իսկույն իմ առաջ դուռը կբացվի, և ես կկարողանամ ուզածս տեղը գնալ: Ո՞ւր պիտի գնամ: Դրա մասին էլ երկար չէի մտածում: Իհարկե, կվերադառնամ Կամարների տակ, Ռիփսթոնի և Մոուլդիի մոտ, որոնք ինձ տեսնելով շատ կուրախանան: Թեպետև բանվորական տանը լավ սնունդ էի ստանում և լավ օթևան ունեի, բայց ես առանց վախի էի մտածում փոքրիկ շրջմոլիկի նախկին կյանքին վերադառնալու մասին: Հիշում էի, թե ինչպես ազատ շրջում էինք քաղաքի փողոցներով, փող ճարելով և ծախսելով ինչի վրա ուզենայինք, ես մտաբերում էի մեր բոլոր ուրախ արարքները և սրտանց ցանկանում էի շուտ տեսնել Մոուլդիին ու Ռիփսթոնին: Ամբողջ աշխարհում ես միայն նրանց մասին էի սիրով մտածում: Իմ հարազատ տունը կարծես գոյություն չուներ ինձ համար:
Մեր հիվանդասրահում ուրիշ տղաներ էլ կային, որոնք վաղուց էին ապրում բանվորական տանը, բայց ես նրանց հետ չէի մտերմանում: Նրանք ինձ թվում էին մի տեսակ հիմար տղաներ և ես վախենում էի որևէ բան պատմել նրանց իմ գործերի մասին, որպեսզի նրանք չմատնեն ինձ: Բանվորական տանը, կառապանի ասածի հիման վրա, բոլորն ինձ համարում էին որբ, որը ոչ տուն ունի, ոչ սրտակից, ոչ հովանավոր:
Վերջապես ես առողջացա: Արդեն փետրվար ամիսն էր: Գետինը ծածկված էր ձյան հաստ շերտով, երբ բժիշկը հիվանդասրահ այցելելով՝ հրամայեց հետևյալ օրը հիվանդանոցից դուրս գրել ինձ և մի ուրիշ տղայի՝ Բայլսին, որը բուժվել էր քութեշից:
Երբ բժիշկը գնաց, Բայլսը ինձ հարցրեց.
– Լսիր, Սմիթֆիլդ, դու ո՞րբ ես:
– Որբ եմ, – պատասխանեցի ես:
– Դե, ուրեմն քեզ ծովային աշխատանքի կտանեն:
– Ինչպես թե: Ինչո՞ւ:
– Որովհետև բոլոր որբերին ուղարկում են Ստրատֆորդ, և քեզ էլ այնտեղ կուղարկեն: Մի՞թե դու չգիտեիր: Սոսկալի ծեծում են Ստրատֆորդում և սև փոսի մեջ են նստեցնում: Ես ճանաչում էի քեզ պես մի որբ տղայի, որին այնտեղ սպանեցին:
– Իսկ ինչո՞ւ սպանեցին:
– Նրան բռնել էին, երբ ցանկացել էր փախչել, նա փորձել էր անցնել բարձր պատի վրայով, որի եզրերին խփած են եղել սուր-սուր մեխեր: Նրան բռնել են, գցել ցած, փակել մթին փոսի մեջ, և դրանից հետո այլևս նրա մասին ոչ ոք ոչինչ չի իմացել: Բոլորն ասում են, որ նրան սպանել են:
– Ուրեմն ինչ հիմարն է եղել, որ գնացել է Ստրատֆորդ, – ասացի ես:
– Կարծում ես նա ի՞նքը գնաց: Նրան տարան, ինչպես որ, այ, քեզ կտանեն, – պատասխանեց Բայլսը:
– Ո՛չ, ինձ չեն տանի, – վճռական տոնով հայտարարեցի ես: – Երբ հիվանդանոցի պետը անցնելիս կլինի մեր հիվանդասրահով, ես կխնդրեմ, որ իմ շորերը տա և թույլատրի, որ գնամ, ուր ինքս կուզենամ:
– Ա՛յ, դա ճարպիկ բան է, – ծիծաղեց Բայլսը, – խնդրիր նրան, երևի քեզ արձակի և, թերևս, կառապանի փող էլ կտա:
Ես Բայլսի խոսքերին ուշադրություն չդարձրի: Միշտ այն կարծիքին էի, որ նա հիմար է, իսկ այժմ բոլորովին համոզվեցի դրանում: Ի՛նչ մի կարևոր բան է ինձ բանվորական տանը պահել: Ընդհակառակը, բոլորն էլ շատ ուրախ կլինեն, որ ազատվում են ինձանից:
Ամեն երեկո պետը շրջում էր հիվանդասրահները, որ տեսնի՝ բոլորն են իրենց անկողիններում: Երբ նա մոտեցավ ինձ, կանչեցի նրան: Հիվանդասրահում բոլորը գլուխները բարձրացրին բարձերից և զարմացած նայեցին ինձ: Ես չէի էլ մտածում, թե հանդուգն բան եմ անում:
– Ինձ կանչեցի՞ր, տղա, – հարցրեց պետը՝ կարծես չհավատալով իր ականջներին:
– Այո, սըր, ես ուզում էի խնդրել ձեզ, որ հրամայեք տան իմ հին շորերը, դնեն այնտեղ, աթոռի վրա, որպեսզի վաղը հագնեմ: Ես ուզում եմ այստեղից գնալ:
Պետի աչքերում զայրույթ շողաց: Հետո նա հանգիստ դարձավ վերակացուհուն.
– Սա ի՞նչ է, միսիս Բրաուն, այս տղայի խելքը տե՞ղն է, – հարցրեց նա:
– Տեղն է, սըր, եթե միայն խելք ունի այդ հանդուգն սրիկան, – պատասխանեց վերակացուհին:
– Շատ լավ, – ասաց պետը՝ հանելով մատիտն ու ծոցատետրը: – Կարծեմ, սա այն խմբից է, որ վաղը գնում է, չէ՞: Ո՞րն է սրա համարը:
– 127, սըր, – պատասխանեց վերակացուհին:
– Շնորհակալ եմ… Դե, № 127, դու ստիպված կլինես հիշել այսօրվա երեկոն:
Եվ մի անգամ էլ նայելով ինձ՝ շարունակեց իր ճանապարհը:
Ես շշմել էի: Գլուխս ծածկեցի վերմակով և երկար ժամանակ ուշքի չէի գալիս: Մի՞թե ճիշտ է: Մի՞թե ես չեմ կարող ցանկացած ժամանակ հեռանալ բանվորական տնից: Ես այստեղ գերի եմ, վաղը ինձ կտանեն այն զարհուրելի տեղը, որի մասին պատմում էր Բայլսը, և այնտեղ, իհարկե, միանգամից կգցեն սև փոսը պետի նկատմամբ թույլ տված իմ հանդգնության համար:
Ի՞նչ անեմ: Ինչպե՞ս ազատվեմ ինձ սպառնացող սարսափելի վիճակից: Եթե նույնիսկ ինձ հաջողվի դուրս պրծնել բանվորական տնից, այս հագուստով փախչել չեմ կարող: Պետք է խոստովանեմ, որ ես չէի քաշվի բանվորական տան տված հագուստը տանել ինձ հետ, բայց դա մի տեսակ տարօրինակ հագուստ էր. կարճ բաճկոնակ, մինչև ծնկներս հասնող շալվար, բրդյա կապույտ գուլպաներ և պղնձե կոճակներով կոշիկներ: Ինչպե՞ս կարող էի փախչել այդպիսի հագուստով: Ամեն ոք մի վերստ հեռավորությունից կճանաչեր ինձ: Ասենք բանվորական տնից մինչև Կամարները շատ էլ հեռու չէր: Բավական էր միայն հասնել այնտեղ, և Մոուլդին ու Ռիփսթոնը ինձ կփրկեին: Բայց ինչպե՞ս ծլկել բանվորական տնից:
Երկար ժամանակ դրա մասին մտածելով՝ քնել չէի կարողանում: Վերջապես կազմեցի մի շատ վտանգավոր ծրագիր, բայց ուրիշը մտածել չէի կարող: Մեր հիվանդասրահում կար մի բարի կին՝ հիվանդապահների օգնականուհին, որը հաճախ ինչ-որ մեկից նամակներ էր ստանում: Նրա անունն էր Ջեն: Այդ նամակները դռնապահը պահում էր իր մոտ, իսկ Ջենը սովորաբար կամ ինքն էր իջնում նամակը վերցնելու, կամ թե ուղարկում էր մեզանից որևէ մեկին: Իր նամակները պահելու համար երբեմն նա դռնապահին ծխախոտի փող էր տալիս: Ես մտածեցի օգտվել դրանից: Իհարկե, ես շատ ստեր պետք է ասեի, բայց դա դատարկ բան է: Ստրատֆորդը ինձ չափազանց սարսափելի էր թվում:
Լույսը բացվում էր: Մենք նախաճաշում էինք ժամը յոթն անց կեսին, իսկ նամակները գալիս էին ժամը ութի փոստով: Երբ ես արթնացա, սկսել էի տատանվել, բայց նախաճաշի ժամանակ տղաներն սկսեցին ինձ ծաղրել և շարունակ խոսում էին, թե ինչ օրն են գցելու ինձ Ստրատֆորդում: Այդ բանը իմ բոլոր տատանումներին վերջ տվեց:
ժամը ութից քառորդ անց՝ ես մի հնարով գլխարկս թաքցրի շալվարիս մեջ, աննկատելիորեն դուրս եկա հիվանդասրահից և սանդուղքով ցած իջա: Ցածում կար մի երկար միջանցք, որ տանում էր մինչև բակը, որի հեռավոր ծայրին գտնվում էր դարբասը: Այնտեղ նստած էր դռնապանը: Հիվանդասրահի լուսամուտը նայում էր բակին, և ես տեսա, որ Ջենը նայում է ինձ և կարծես զարմանում է, թե այդ ժամին ինչու եմ իջել բակ: Ես նրա վրա ուշադրություն չդարձրի և համարձակորեն մոտեցա դռնապանի տնակին:
– Նամակ չկա, – ասաց նա տեսնելով ինձ:
– Գիտեմ, – պատասխանեցի ես, – բայց Ջենը խնդրում է, որ ինձ թույլ տաք վազեմ անկյունի խանութը իր համար նամակի թուղթ գնելու: Նա ասում է…
– Ա յ, թե բան է մտածել, – բարկացած գոչեց պահակը: – Մի՞թե կարող եմ թույլ տալ: Ասա քո Ջենին, որ արդեն շատ է երես առել, այդպիսի հիմարություններ խնդրել…
Այս ասելով՝ նա նայեց վերև, լուսամուտին, իսկ լուսամուտի առաջ կանգնած Ջենը ամենակատաղի նշաններ էր անում նրան:
– Լավ, նշաններ անելու կարիք չկա: Եթե ես սրան թողնեմ, դրա համար երևի ինձ ծառայությունից կվռնդեն:
– Ներեցեք, – ընդհատեցի ես նրան շտապով, տեսնելով, որ իմ ամբողջ հույսը օդ է ցնդում: – Ջենը հրամայել է ինձ նաև մի ութերորդական ծխախոտ գնել ձեզ համար:
– Հըմ, այդ լավ է… – Նա նորից նայեց լուսամուտին, որտեղ դեռ կանգնած էր ամբողջովին կարմրատակած Ջենը. երևի նրա մեջ կասկած էր առաջացել, և նա կատաղաբար գլուխն էր օրորում:
– Միայն թե կարիք չկա, որ ձեր Ջենը ինձ ծխախոտ հյուրասիրի: Ավելի լավ է փողը տուր ինձ և ինքդ վազիր, միայն, տես, չուշանաս, թե չէ վատ կլինի քեզ համար:
Փողը տալ նրան և վազել: Նա ինձ բաց է թողնում, ճանապարհը բաց է իմ առաջ, և հանկարծ ամբողջ գործը փչանալու է, որովհետև ինձ մոտ մի երկու պեննի չկա: Ես դիմեցի մի նոր ստի:
– Մանր չունեմ, – ասացի, – Ջենը հրամայել է ձեզ համար ծխախոտ գնել այն փողից, որ տվել է թղթի համար:
Եվ սկսեցի գրպանումս որոնել երևակայական արծաթե դրամը:
– Լավ, գնա, շուտ: էլ ինչ ես այստեղ կանգնել ու շատախոսում: Հիմա վերադարձած կլինեիր:
Նա փոքրիկ դռնակի մղլակը ետ քաշեց, և ես ազատ էի: Ուզեցի իսկույն վազել, բայց վախեցա, թե որևէ մեկը չի հսկում ինձ, ուստի սկզբում սկսեցի միայն արագ-արագ քայլել: Բայց հենց որ հասա առաջին անկյունին, սկսեցի վազել ամբողջ ուժով: Մառախլապատ ցուրտ առավոտ էր, ես ինձ զգում էի արտակարգ թեթև ու կայտառ: Այդ վայրն ինձ ծանոթ էր, ես գիտեի ամենակարճ ճանապարհը և մի վեց րոպեում հասա գետափնյա փողոցի այն անցքին, որը տանում էր ցած, դեպի մթին Կամարները:

Գլուխ 15 .ԵՍ ՆՈՐԻՑ ԳՆՈՒՄ ԵՄ ԹԵՐՆՄԻԼ ՓՈՂՈՑԸ

Գլուխ 15 .ԵՍ ՆՈՐԻՑ ԳՆՈՒՄ ԵՄ ԹԵՐՆՄԻԼ ՓՈՂՈՑԸ

Երբ շուռ եկա դեպի Կամարների անցքը, ժամը ինը խփեց: Դա ինձ ստիպեց կանգ առնել: Մոուլդին և Ռիփսթոնը Կամարների տակ լինել չէին կարող, նրանք երևի վաղուց արդեն դուրս են եկել աշխատանքի և աղջամուղջից շուտ չեն վերադառնա: Պետք է ամբողջ օրն անցկացնեմ առանց նրանց տեսնելու: Դա բավական նվազեցրեց ուրախությունս, որ զգում էի այդպես հաջողությամբ բանվորական տանից դուրս պրծնելու համար: Իհարկե, ես կարող էի իմ բարեկամներին որոնել շուկայում, բայց իմ հագուստով այնտեղ երևալը հիմարություն կլիներ: Որոշեցի մտնել Կամարների տակ և այնտեղ սպասել նրանց վերադարձին: Զարմանալի բան. այն տեղը, ուր կանգնած էր լինում մեր ֆուրգոնը, ինձ ամենևին այնպես հարազատ չթվաց, ինչպես սպասում էի: Այդ տեղն ինձ թվաց արտակարգ մութ, մռայլ, ամայի ու տխուր: Իմ քայլերը զրնգում էին խոնավ պատերի մեջ: Քարերը սայթաքուն էին ապակու պես:
Պատերից մեկի մոտ ես տեսա հնոտիների մի կույտ և ուղղվեցի այնտեղ: Բայց հազիվ էի մոտեցել, երբ կույտը շարժվեց և լսվեց ծերունական մի ճչացող ձայն.
– Ի՞նչ ես փնտրում այստեղ, այ տղա: Կարծում էի՝ գոնե ցերեկը բոլորը կգնան ու կթողնեն, որ հանգիստ մեռնեմ: Ծանր բան է մարդկանց աչքի առաջ մեռնելը:
– Ձեզ չեմ խանգարի մեռնել, – քաղաքավարությամբ պատասխանեցի ես: – Մեռեք, խնդրեմ, ես միայն ցրտից պաշտպանվելու տեղ եմ փնտրում:
Մտիր այն արկղը, որ դրված է ջրկիրի սայլակի վրա, – խռխռացրեց իմ նոր ծանոթը: – Եթե իմ ոտքերում ուժ լիներ, ես ինքս այնտեղ կբարձրանայի և մարդկանց չէի ձանձրացնի հիմար խոսակցություններով:
Ես շուրջս նայեցի ու նկատեցի սայլակը, որի վրա մի մեծ արկղ կար անցքը դեպի վերև արած։
Ես մտա նրա մեջ՝ ուրախանալով, որ ինձ համար հարմար անկյուն եմ գտել: Բայց շուտով պարզվեց, որ այդ ապաստանն այնքան էլ հարմար չէ, որքան պատկերացնում էի: Արկղի մեջ շատ ջուր էր մնացել, որ սառել էր և սկզբում բոլորովին պինդ էր, բայց երբ ես սառույցի վրա նստեցի, սկսեց հալվել, և ջուրը ծծվեց իմ շալվարի մեջ: ես արկղից դուրս եկա և նստեցի ջրկիրի նստատեղը, որպեսզի գեթ քամուց պաշտպանվեմ: Բայց քամին այնպես սուր էր, թափանցող, որ նրանից պաշտպանվելն անհնարին էր: Նա թափով ներս էր հոսում նեղ անցքի միջով և գետի ափից խոնավ ձյուն էր բերում իր հետ: Ես սառել էի մինչև ոսկորներս, ականջներս թշշում էին: Իսկ երբ գլուխս բարձրացրի, քամին փչեց ուղղակի բերանիս: Ես ստիպված էի գլխարկս բռնել երկու ձեռքով, մատներս ցավում էին ցրտից, կարծես այրված լինեին: Կես ժամից ավելի այդ տանջանքին դիմանալ չկարողացա: Ցած թռա սայլակից, ձեռքերս գրպաններս խոթեցի և սկսեցի ետ ու առաջ վազվզել, խփելով սայթաքուն քարերին, որպեսզի մի կերպ տաքացնեմ պաղած ոտքերս: Վերջապես ցուրտն այն աստիճանի տանջեց ինձ, որ որոշեցի փորձել կրակ վառել: Գետափին կարելի էր շատ տաշեղ և ածխի կտորներ հավաքել, ցավն այն էր, որ լուցկի չունեի: Գետում բազմաթիվ բեռնանավեր էին կանգնած, որոնց վրա մարդիկ էին աշխատում և դրանցից շատերը ծխում էին: Նրանք իհարկե ինձ լուցկի կտային, եթե խնդրեի: Բայց իմ հագուստով ինչպես մոտենայի նրանց, կսկսեին հարցուփորձ անել իմ մասին, կպատմեին իրենց ծանոթներին, և կվերջանար նրանով, որ ինձ կբռնեին: Մնում էր մի բան. հանել բաճկոնս, որ կարող էր ինձ մատնել, երեսս ու ձեռքերս ցեխոտել, որպեսզի նման լինեմ գետի տիղմի մեջ ոսկոր հավաքող տղաներին: Դա դժվար բան չէր, բայց այդ ժամանակ ինձ չափազանց ծանր թվաց, ես դեռ հիվանդությունից բոլորովին չէի ապաքինվել, սարսափելի մրսել էի, այնինչ ստիպված էի հանել ոչ միայն բաճկոնս, այլև գուլպաներս, կոշիկներս և գլխարկս, որովհետև «ոսկոր հավաքողները» այդպիսի շորեր չեն հագնում: Նրանց ձեռքերը, ոտքերը և երեսը միշտ ցեխոտ են լինում: Նրանց պես ցեխոտվելու համար ես պետք է բոբիկ ոտքերով անցնեի գետափի տիղմի միջով, որ երեսից ծածկված էր սառույցով, պետք է ձեռքերս խրեի այդ տիղմի մեջ և քսեի երեսիս: «Ոսկոր հավաքողները» միշտ իրենց հետ ունենում են մի պարկ կամ մի որևէ աման, որի մեջ հավաքում են այն ամենը, ինչ գտնում են: Իմ բախտից, բեռնանավերից մեկի մոտ տեսա մի հին կաթսա, որ ընկած էր տիղմի մեջ: Ես այդ կաթսան ձեռքս առա և մոտեցա մի ծերունի նավավարի, լուցկի խնդրեցի նրանից:
– Հեռու կորիր, գարշելի գող, – գոռաց նա. – հենց նոր դուրս է պրծել բանտից և էլի նախկին գործին է անցել:
– Ես բանտում չեմ եղել, – արցունքն աչքերիս պատասխանեցի ես, – ես երբեք բանտում չեմ եղել:
– Բանտում չես եղել, գարշելի ստախոս: Ապա մի նայիր քո գլխին, բա դա բանտի խուզվածք չի՞։
– Ոչ, ես բանվորական տանն եմ եղել, և այնտեղ են գլուխս խուզել, որովհետև տենդախտ ունեի: Ես բանվորական տանից եմ փախել:
Ծերունին նավեզրի վրայով կախեց ալեհեր գլուխը և քննող հայացքով նայեց իմ կեղտոտ, արտասվաթոր երեսին: Երևի նա համոզվեց, որ ճիշտ եմ ասում, որովհետև շատ ավելի փաղաքշական տոնով ասաց.
– Դե, լավ, եթե քեզ միայն լուցկի է հարկավոր, վերցրու թեկուզ երկուսը և քո ճամփան գնա:
Նա լուցկին խրեց ձողի ճեղքի մեջ և այդ ձևով տվեց ինձ: Բայց, ավաղ, իմ բոլոր ջանքերն իզուր անցան: Ես համարյա մերկացել էի և ամբողջովին սառել, ինձ հայհոյեց նավավարը, և այդ ամենն ինձ ոչ մի օգուտ չտվեց: Ես և’ տաշեղ ունեի, և’ ածուխ, և մի կտոր թուղթ, բայց այդ ամենն այնպես խոնավ էր, որ իմ երկու լուցկիներն էլ վառվեցին, իսկ կրակ վառել չկարողացա: Նայեցի ափին: Ինձ լուցկի տվող ծերունին այլևս նավի վրա չէր, և ստիպված էի մնալ առանց կրակի: Նորից գնացի գետափ՝ ոտքերիս, ձեռքերիս ու երեսիս ցեխը լվանալու, սպասեցի մինչև չորացա, որովհետև սրբիչ չունեի, հետո նորից հագա գուլպաներս, կոշիկներս, բաճկոնս, գլխարկս դրի և սկսեցի Կամարների տակ ետ ու առաջ քայլել:
ժամը երկուսին մոտ ձյուն եկավ: Դա ինձ չվշտացրեց, այլ, ընդհակառակն, ուրախացրեց, ես մտածեցի, թե վատ եղանակի պատճառով Ռիփսթոնն ու Մոուլդին շուտ կվերադառնան: Նստեցի այն սանդուղքի վերջին աստիճանին, որտեղով նրանք սովորաբար իջնում էին Կամարների տակ, և սկսեցի սպասել:
Եկեղեցու ժամացույցը յոթը խփեց, բայց իմ բարեկամները չէին երևում: Այժմ ո՞ւր գնամ, ի՞նչ անեմ: Արդյոք տուն չվերադառնա՞մ:
Երբ այդ միտքն առաջին անգամ գլուխս եկավ, ես հեռու վանեցի որպես անհեթեթ մի միտք: Բայց ժամանակն անցնում էր, հույսս կտրում էի, թե կտեսնեմ իմ միակ բարեկամներին: Տուն գնալու միտքը վերադառնում էր: Վերջապես այլևս չէի կարող ուրիշ բանի մասին մտածել: Ի՞նչ կա այդքան վախենալու տուն վերադառնալուց: Արդեն ինը ամսից ավելի մերոնցից ոչ մեկին չէի տեսել, գուցե նրանք կուրախանան ինձ տեսնելով, գուցե, վատագույն դեպքում, հայրս մի լավ կխրատի ինձ: Հիմա ես այլևս այնպիսի փոքրիկ տղա չէի, ինչպես տանից փախչելու ժամանակ, ես արդեն գիտեի, թե ինչպես պետք է աշխատանք որոնել, ինչ աշխատանք կարելի է անել, ես բեռ չեմ լինի մեր ընտանիքին:
Սակայն մեր փողոցը գնալուց առաջ միառժամանակ թափառեցի Կամարների մոտերքը, հետո վազեցի շուկա, նայեցի, թե արդյո՞ք այնտեղ չեն Ռիփսթոնն ու Մոուլդին, և ոչ մի տեղ նրանց չգտնելով՝ որոշեցի գնալ Թերնմիլի փողոցը: Ես գնում էի առույգ, առանց կանգ առնելու և ոչ ոքի վրա ուշադրություն չէի դարձնում:
Բայց երբ հասա Սմիթֆիլդ, քայլերս դանդաղեցին, իսկ երբ մոտեցա մեր փողոցին, կանգ առա: Արդյոք վտանգավոր չէ՞ր այսպես ուղղակի ներկայանալ հայրիկիս: Օրվա այս ժամին նա սովորաբար գարեջրատանն է լինում: Արդյոք չսպասե՞մ մինչև դուրս գա այնտեղից: Միշտ էլ, երբ մի քիչ խմած է լինում, ավելի բարի է լինում: Ես կանգ առա մեր փողոցի դիմաց և սկսեցի սպասել հորս: Նա միշտ տուն էր վերադառնում ժամը տասնմեկին մոտ, իսկ այժմ միայն տասն էր: Ես սպասում էի համբերությամբ, և այն միտքը, թե հայրս ինչպես կդիմավորի ինձ, ինչ կասի, այդ միտքը նույնիսկ թույլ չէր տալիս, որ քաղց կամ ցուրտ զգամ: Բայց ժամանակն անցնում էր, իսկ հայրս չկար ու չկար: Վերջապես որոշեցի գնալ մինչև այն գարեջրատունը, ուր միշտ լինում էր հայրս, և տեսնել, թե այնտեղ չէ՞:
Հանկարծ գարեջրատան դուռը լայն բացվեց, և այնտեղից դուրս հրեցին մի կնոջ: Այդ կնոջ շորերն ամբողջովին պատառոտված էին և կեղտոտ, շեկ մազերը գզգզված, շրթունքները պատառոտված, իսկ ձեռքին բռնած ուներ մի երեխա, որ փաթաթված էր կեղտոտ լաթերի մեջ: Ես իսկույն ճանաչեցի, դա միսիս Բերկն էր՝ իմ փոքրիկ, խեղճ քույր Պոլլին գրկին:
– Ա՛յ դու, գարշելի հարբեցող, – ճղղում էր նա: – Ինչպե՞ս ես համարձակվում շշերը նետել ինձ վրա: Քիչ մնաց երեխային պիտի սպանեիր: Կգաս տուն, կտեսնես, ինչպես եմ կրակխառնիչը կոտրում քեզ վրա:
Գարեջրատնից նրան դուրս գցող մարդը նրա վրա հարձակվեց բռունցքը բարձրացրած:
– Դու դեռ համարձակվում ես ինձ նախատե՞լ հարբեցողության համար, գարշելի սողուն, – գոռում էր նա: – Ինքդ լակում ես ճաշի համար տված փողերս: Ամբողջ ընտանիքը սովի է մատնվել այն օրվանից, երբ դու ոտք դրիր իմ տունը: Քեզ սպանելն էլ քիչ է:
– Բավական է աղմկես, Ջիմ Բալիզետ, – ասաց միստր Պիգոտը բռնելով նրա ձեռքը: – Ես չեմ թույլ տա անկարգություններ անել իմ գարեջրատանը: Կարող եք տանը ծեծել նրան, եթե ուզում եք, բայց այստեղ՝ ոչ:
Ջիմ Բալիզետ: Այդ հարբած, կեղտոտ մարդուն նա անվանում էր Ջիմ Բալիզետ: Մի՞թե դա իմ հայրն էր: Ես սովոր էի հորս տեսնել միշտ կարգին հագնված, նույնիսկ մի փոքր պճնված: Այն ժամանակ, երբ նա աշխատանքից տուն էր վերադառնում, միշտ խնամքով լվացվում էր և տանից դուրս գալուց առաջ հագնում էր մաքուր վերնաշապիկ, ֆլանելե բաճկոն, իսկ վզին մետաքսե թաշկինակ էր կապում: Այնինչ այս մարդը լվացված էլ չէ, դեմքն ուռած է, աչքերը խամրած, երեսը ծածկված է մազերով: Նրա մազերը վաղուց սանր չէին տեսել, նրա հագին սոսկալի կեղտոտ վերնաշապիկ է, գլխին՝ մի հին, բոլորովին ճմրթված գլխարկ:
– Թողեք ինձ, – գոռում էր նա միստր Պիգոտին: – Ես պետք է ջարդեմ այդ անասունի, այդ օձի, այդ տզրուկի մռութը, որ ծծել է իմ ամբողջ արյունը:
– Վերջ տուր, Ջիմ, – համոզում էին նրան գարեջրատնից դուրս թափվող մարդիկ: – Դու դեռ ժամանակ կունենաս նրա հետ հաշիվդ մաքրելու: Ավելի լավ է՝ գնանք մի-մի բաժակ էլ խմենք:
Աղմկող բազմությանը մոտեցավ մի ոստիկան:
– Ի՞նչ է, էլի Բալիզետներն են կռիվ սարքել, – հանգիստ հարցրեց նա գարեջրատան տիրոջը:
– Այո, – պատասխանեց միստր Պիգոտը: – Մարդ չի էլ կարողանում սրանց զսպել: Վերջապես դուք օգնության եկաք:
– Այո, պարոն ոստիկան, – գոռաց հայրս, – տարեք այստեղից այդ շեկ սողունին, որպեսզի այլևս աչքիս չերևա:
Եվ օրորվելով վերադարձավ գարեջրատուն:
– Ոչ, ավելի լավ է թրխկացնեք այդ ճիվաղին, որ խմեց մեր ամբողջ ունեցածը, – վրա տվեց միսիս Բերկը, որ ոստիկանի երևալուց փոքր-ինչ սրտապնդվել էր:
– Լավ, գնա, գնա տուն, անամոթ հարբեցող, – մռնչաց ոստիկանը անքաղաքավարի քարշ տալով միսիս Բերկին դեպի մեր փողոցը և հրեց մեր տան դռան մեջ:
Ի՞նչ անեի։ Միսիս Բերկի ետևից գնալն իհարկե հիմարություն կլիներ: Ես երբեք հույս չէի ունեցել, թե նա սիրալիր կընդունի ինձ: Իսկ նրա աչքին երևալ այն ժամանակ, երբ նրան ծեծել են, արդեն բոլորովին անմտություն կլիներ: Ես շատ էի խղճում փոքրիկ Պոլլիին, բայց ինձ մխիթարում էր գեթ այն, որ նա կենդանի է և իմ հանցանքով հաշմանդամ չի դարձել: Գնալ հորս մո՞տ: Գուցե թե հայրիկս կխղճա ինձ: Առաջ միսիս Բերկն էր նրան լարում իմ դեմ: Այժմ հայրս նրա հետ կռվել է. գուցե նրան կատաղեցնելու համար ինձ ընդունի: Ես վախվխելով մտա գարեջրատուն: Այնտեղ շատ ժողովուրդ կար, և ես միանգամից հորս տեսնել չկարողացա:
Լավ նայելուց հետո միայն նկատեցի, որ նա նստել է՝ երկու ձեռքերը սեղանին դրած և գլուխը ձեռքերի վրա իջեցրած:
– է՜յ, բանվորական տուն, ի՞նչ ես ուզում, – հարցրեց ինձ գարեջրատան ծառայողը:
– Ես եկել եմ հայրիկիս մոտ, ահա նա, այնտեղ է, – ասացի ես՝ ցույց տալով հորս:
– Իսկ ի՞նչ է քո հոր անունը, տղա:
– Ջիմ Բալիզետ:
– Ա՜, ես այդպես էլ կարծում էի, իսկույն ճանաչեցի նրան, – գոչեց մեր փողոցում ապրող մուշտակագործը: – Ջիմ, արթնացիր, տես՝ տղադ վերադարձել է, – դիմեց նա հայրիկիս՝ թեթևակի հրելով նրան:
– Ի՞նչ ես դուրս տալիս, թող ինձ, – մռնչաց հայրս՝ առանց գլուխը բարձրացնելու:
– Խոսիր նրա հետ, փոքրիկ Ջիմ, նա քո ձայնը կճանաչի:
– Ես եմ, հայրիկ, – խոսեցի ես՝ դողացող ձեռքս դիպցնելով նրա արմունկին: – Ետ եմ եկել:
Հայրս դանդաղորեն բարձրացրեց գլուխը և ինձ վրա հառեց այնպիսի մի դաժան հայացք, որ ես մի երկու քայլ ետ քաշվեցի: Նա մի քանի րոպե այդպես նայում էր ինձ, և ես արդեն սկսել էի հուսալ, որ նրա զայրույթը չքանում է, երբ հանկարծ առանց մի խոսք ասելու հարձակվեց ինձ վրա և բռնեց շապիկս ու բաճկոնիս օձիքը: Նրա ձեռքը ուժեղ սեղմեց իմ կոկորդը, և ես ընկա նստարանին:
– Ա՜, ճանկս ընկար, անպիտան, ճանկս ընկար, -ասաց նա մյուս ձեռքով արձակելով իր զարհուրելի գոտին:
– Ի՞նչ եք անում, Ջիմ: Ախր կխեղդեք նրան, Ջիմ: Բաց թողեք երեխային, Ջիմ: Կարելի՞ է այդպես վարվել երեխայի հետ, – օգնության հասան ինձ այս ու այն կողմից:
– Իմ տղան է, ինչ ուզեմ, այն էլ կանեմ, – գոռաց հայրս:
Նա մի րոպե կանգ առավ, կարծես մտածելով, թե ինչպես ավելի լավ պառկեցնի ինձ, որ ծեծի, ապա օձիքիցս բռնած բարձրացրեց և երեսնիվայր գցեց սեղանին: Այստեղ նա կարծես առաջին անգամ նկատեց, թե ինչ տարօրինակ հագուստ ունեմ ես:
– Այս ի՞նչ հագուստ է, – հարցրեց նա:
– Դա երևի բանտի հագուստ է, – նկատեց մեկը: – Գլուխն էլ բանտարկյալի պես է խուզված:
– Չէ, դա բանտի շոր չի, – ասաց գարեջրատան ծառայողը: – Դա բանվորական տան հագուստ է:
– Այո, բանվորական տան, – վրա բերի ես: – Այս հագուստը տվին ինձ, երբ ես տենդախտով հիվանդացել էի և ընկել բանվորական տուն:
Ես կարծում էի այդ խոսքերով փոքր-ինչ կմեղմացնեմ հայրիկիս, բայց հակառակը դուրս եկավ: Նա զզվանքով ետ ցատկեց սեղանից և դիմելով շրջապատողներին՝ արտասվախառն ձայնով ասաց.
– Ա յ, դուք ասում եք, որ բաց թողնեմ սրան, բայց գիտե՞ք թե ինչ է արել այս տղան: Նա փախել է տնից, քիչ էր մնացել սպաներ իմ աղջկան, մուրացկանություն է արել, խայտառակել է ինձ, բանվորական տուն է ընկել, լսո՞ւմ եք՝ բանվորական տուն: Եվ դեռ ասում եք, որ նրան բա՞ց թողնեմ: Ո՛չ մի պայմանով, ես ծեծելով պիտի սպանեմ:
– Միայն թե, խնդրում եմ, ոչ իմ գարեջրատանը, – գոչեց միստր Պիգոտը, բռնելով կաշեփոկի ծայրը, որ հայրս արդեն բարձրացրել էր ինձ վրա: Միստր Պիգոտը փորձեց նրա ձեռքից խլել ամբողջ գոտին, բայց մյուս ծայրը հայրս ամուր փաթաթել էր իր ձեռքին: Նրանց միջև կռիվ սկսվեց, և օգտվելով դրանից՝ ես աննկատելիորեն սեղանից իջա հատակին:
– Ոստիկան կանչեք, – գոռում էր գարեջրատան տերը:
– Կանչեք ում ուզում եք. ոչ ոք ինձ չի կարող խանգարել, որ հաշիվ տեսնեմ այդ անպիտանի հետ:
Գարեջրատան դուռը կիսաբաց եղավ, և այնտեղից ներս խցկվեցին աղմուկի վրա հավաքված հետաքրքրասեր անցորդների մի կես դյուժին գլուխներ: Ես թաքնվեցի սեղանի տակ: Բարեսիրտ ծառայողը կռացավ և ինձ քաշեց դեպի դուռը: Ներկա եղողներն այնքան էին զբաղված հայրիկիս և միստր Պիգոտի կռվով, որ ինձ վրա ուշադրություն չդարձրին:
Շուտ փախիր տուն և ուրախ եղիր, որ այդպես էժան պրծար, – ասաց ծառայողը դուրս հրելով ինձ փողոց և դուռը փակելով իմ ետևից:

Գլուխ 16. ԵՍ ԾԱՆՈԹԱՆՈՒՄ ԵՄ ԵՐԿՈՒ ՋԵՆՏԼՄԵՆՆԵՐԻ ՀԵՏ

Գլուխ 16. ԵՍ ԾԱՆՈԹԱՆՈՒՄ ԵՄ ԵՐԿՈՒ ՋԵՆՏԼՄԵՆՆԵՐԻ ՀԵՏ

– Ուրախ եղիր, որ այդպես էժան պրծար, – ասաց ինձ գարեջրատան ծառայողը:
Ուրա՜խ լինել, ինչի՞ համար, կուզեի իմանալ: Ես աշխարհում ամենադժբախտ տղան էի. ոչ անկյուն ունեի, ոչ բարեկամ, ոչ մի կտոր հաց։ Ես նույնիսկ հագուստ չունեի, որովհետև իմ հագի շորերը ինձ չէին պատկանում և խիստ նեղում էին իմ ազատությունը: Իմ բոլոր հույսերն ու պլանները փուլ եկան: Ես վտանգից փրկվել էի, բայց այդ ամենևին չէր մխիթարում ինձ: Այնպիսի վհատություն էի զգում, որ նույնիսկ վազել չէի կարողանում: Ինձ այնպես վատ էի զգում, որ եթե լսեի, թե ինչպես հայրս հասնում է իմ ետևից, թափահարելով գոտին, դարձյալ քայլերս չէի արագացնի:
Արդեն մոտավորապես ժամը տասնմեկն էր, բոլոր խանութները փակվում էին: Ես գնում էի ուր որ պատահեր, ուշադրություն չդարձնելով ճանապարհին, պատահաբար շուռ գալով մերթ այս, մերթ մյուս կողմը, ինչպես անտուն-անտեր շուն:
Այդպես թափառեցի մի քառորդ ժամ, մինչև որ ընկա մի փոքրիկ փողոց, որը տանում էր դեպի կաշեգործների շարքը: Այդ փողոցը երկար չէր և ամբողջովին բաղկացած էր խանութներից: Խանութները փակ էին, միայն մի բուլկեվաճառի խանութից լույս էր երևում: Ես մոտեցա լուսավորված ցուցափեղկին, և իմ աչքերի առաջ բացվեց զանազան ձևի ու մեծության բուլկիների մի ամբողջ կույտ: Ես կանգ առա անշարժ, կարծես միանգամից ոտքերս պոկեցին: Իզուր չէի ետ ու առաջ թափառել, վերջապես գտա այն, ինչ ինձ հարկավոր էր: Ա՜խ, եթե ինձ գոնե մեկ հատ տային այդ կարմրաթուշ, սքանչելի բուլկիներից: Քանի՞ հատ կարող էի ուտել, ո՞րը կընտրեի: Ներքևինը. դա ավելի յուղոտ է երևում, և մեկ էլ ահա այն, որ լուսամուտին ավելի մոտ է:
– Զ…զ… – փակվեց վերջին փեղկը: Չքացավ և՛ լույսը, և՛ սքանչելի հացը: Բուլկեվաճառի խանութն էլ մթնեց, ինչպես մյուս խանութները: Առավոտվանից ես քաղց չէի զգացել, նույնիսկ չէի մտածել ուտելու մասին, բայց այժմ կարծես իմ ստամոքսն արթնացել էր և սկսել սնունդ պահանջել: Տանջող սովը կարծես ուշքի բերեց ինձ, հանկարծ ինձ զգացի արտակարգ կայտառ: Ինչ էլ որ լինի՝ հարկավոր է ուտելիք ճարել: Բայց ինչպե՞ս: Ողորմությո՞ւն խնդրել: Ումի՞ց: Այն փողոցներում, որոնցով ես գնում էի, հարուստ մարդիկ քիչ էին լինում, և այժմ այնտեղ ոչ մի մարդ չէր երևում: Եվ ինչպե՞ս կարող եմ ողորմություն խնդրել բանվորական տան հագուստով: Ո՞վ ինձ մի պեննի կտա և չի սկսի հարցուփորձ անել, թե ինչո՞ւ եմ գիշերով թափառում փողոցներում, ինչո՞ւ տուն չեմ գնում: Բացի դրանից՝ ողորմություն խնդրելը ուշ է: Մինչև մի պեննի ստանամ, բոլոր խանութները կփակվեն: Արդյո՞ք որևէ բան չգողանամ: Բայց որտեղի՞ց: Ամբողջ փողոցում բաց է միայն պանդոկը, իսկ հետիոտն անցորդներից միայն ոստիկանն է երևում: Ի դեպ, հեռվում ես ոչինչ նկատել չէի կարող, որովհետև թանձր փաթիլներով ձյուն էր տեղում: Հանկարծ քայլեր և ուրախ ծիծաղ լսեցի, իսկ մի րոպե անց տեսա երկու երիտասարդ ջենտլմեն՝ սիգարներն ու ձեռնափայտերը ձեռքներին: Նրանցից որևէ բան գողանալը մտքովս էլ չանցավ, բայց հույս ունեի, որ նրանք կխղճան ինձ և մի որևէ դրամ կտան: Նրանք շատ ուրախ էին և պետք է որ հարուստ լինեին, յուրաքանչյուրի մատին մի մատանի կար՝ խոշոր շողշողուն քարով:
Իմ բախտից նրանցից մեկը ինձ բոլորովին մոտիկ կանգ առավ սիգարը վառելու:
– Բարի եղեք, խնդրում եմ, – ասացի ես, – մի որևէ բան տվեք ինձ:
– Ա՛յ, խնդրիր իմ ընկերոջից, – պատասխանեց նա: – Բեռնի, մի շիլլինգ տուր խեղճ տղային:
Հույսից թփրտացող սրտով ես դիմեցի նրա ընկերոջը:
– Ձեռքդ մեկնիր, – ասաց նա:
Ես մեկնեցի, իսկ նա ձեռքիս մեջ թքեց ու ասաց.
– Ահա այսպիսի շիլլինգներ եմ տալիս ես մուրացիկներին:
– Հա՛-հա՛-հա՛, – ծիծաղեց մյուս ջենտլմենը:
Մի րոպե ես այնպիսի կատաղություն զգացի, որ պատրաստ էի կառչելու միստր Բեռնիի քթից, բայց քաղցը խեղդեց իմ զայրույթը: Ես ձեռքս քսեցի պատին և նորից մեկնեցի ուրախ պարոններին:
– Հիմա հույս ունեմ, որ գոնե մի պեննի կտաք ինձ, թեկուզ կես պեննի, – քաղաքավարությամբ ասացի ես: – Մեռնում եմ սովից:
– Ինչո՞ւ ես ստում, անպիտան, – գոչեց միստր Բեռնին, – սոված եմ, ասում է, այնինչ տես՝ ինչ լավ է հագնված: Մի՞թե այդպիսի կոշիկներ հագնողը ողորմություն կխնդրի: Սրան պետք է ուղղակի ոստիկանի մոտ տանել, Ջոնս:
Այս խոսքերը իմ մեջ մի շարք նոր մտքեր ծնեցրին: Իսկապես, կոշիկները ամուր էին, լավը, մուրացկանի համար չափից ավելի լավը: Ես կարող եմ ծախել դրանք: Ավելի լավ է առանց կոշիկի մնամ, քան այսպիսի սոսկալի քաղց զգամ: Կամարների տակ գիշերող տղաները հաճախ պատմում էին, որ Ֆիլդ-Լեյնում կան շատ խանութներ, որտեղ առևտուր են անում մինչև ուշ գիշերը, և գնում են ամեն ինչ, ինչ-որ պատահի, առանց խտրության, առանց հարցնելու, թե որտեղից է ապրանքը:
Ֆիլդ-Լեյնը հեռու չէր: Ես կռացա և սկսեցի կոշիկներս հանել:
– Այդ ի՞նչ ես անում, – հարցրեց միստր Բեռնին:
– Ոչինչ, շնորհակալ եմ ձեզանից, դուք ինձ հիշեցրիք, թե ինչպիսի կոշիկներ ունեմ ես: Հիմա արդեն ձեզանից փող չեմ խնդրի: Ձեզ պահեք ձեր պեննին էլ, ձեր թուքն էլ, թե չէ՝ աղյուսները ձեր գլխին կգան:
– Գնանք, Ջոնս, – ասաց Բեռնին: – Եթե նա համարձակվի ձեռք տալ մեզ, մենք ոստիկանի մոտ քարշ կտանք նրան:
– Ոչ, սպասիր, – կանգնեցրեց նրան Ջոնսը: – Այդ ի՞նչ ես ուզում անել քո կոշիկները, այ տղա:
– Ծախել եմ ուզում:
– Ո՞ւր պիտի տանես այս կեսգիշերին: Ուզում ես ծախե՞լ, ցույց տուր ինձ: Գնանք լապտերի մոտ:
Ես գուլպաներս հանեցի, խրեցի կոշիկների մեջ, իսկ կոշիկներիս թելերը իրար կապելով գցեցի, ուսս:
Միստր Ջոնսը ինձ տարավ լապտերի մոտ, ձեռքն առավ մի կոշիկը և սկսեց ամենագործնական ձևով տնտղել ու շոշափել:
– Որքա՞ն ես ուզում սրանց համար, – հարցրեց նա.
– Բավական է ծաղրեք ինձ, – գոչեցի ես: – Ձեր ի՞նչ գործն է, թե որքան եմ ուզում:
– Կատակ չեմ անում, այ տղա, – լրջորեն ասաց միստր Ջոնսը: – Ես քեզ բան եմ ասում: Գինն ասա, կգնեմ կոշիկը:
Ի՞նչ գին նշանակեի, ուղղակի չգիտեի: Հանկարծ հիշեցի, որ մի անգամ մայրս երկու շիլլինգ և ինը պեննի տվեց մի զույգ կոշիկի, որոնք սրանից շատ ավելի վատն էին: Այս կոշիկներն այնպես տաք ու հարմար էին: Բոբիկ ոտքով ձյան վրա կանգնած լինելով՝ ես լիովին գնահատեցի կոշիկներս:
– Ես սրանց համար տասնութ պեննի եմ ուզում, – ասացի ես:
Միստր Ջոնսը նայեց միստր Բեռնիին, և ապա երկու երիտասարդներն էլ սկսեցին քրքջալ, կարծես թե ես մի տարօրինակ, հետաքրքրական բան էի ասել:
– Դե լավ, լավ, – խոսեց միստր Ջոնսը: – Կատակը կատակ, բայց մենք գործ անել չենք կարող, եթե դու լուրջ չխոսես: Որքա՞ն տամ սրանց համար:
– Տասնութ պեննիից ոչ պակաս, ես գիտեմ սրանց գինը:
– Իսկ վեց պեննի կուզե՞ս:
– Ոչ, տասնութ, թե չէ՝ ետ տվեք կոշիկները, ես չեմ ուզում վաճառել:
– Դե լավ, ի՜նչ արած, – հառաչելով ասաց միստր Ջոնսը, – առ փողը, և շուտ հեռացիր, քանի դեռ միտքս չեմ փոխել:
Նա իմ բուռը դրեց յոթ պեննի, թևանցուկ արեց միստր Բեռնիին և գնաց:
Ես բռնեցի նրա վերարկուի փեշից:
– Ինձ էլի տասնմեկ պեննի պիտի տաք, – գոռացի ես: – Թե չէ՝ տվեք իմ գուլպաներն ու կոշիկները:
– Ի՛նչ է, խելագարվե՞լ ես, – գոչեց միստր Բեռնին: – Նոր կոշիկները դրանից ավելի էժան կարելի է գնել:
– Բայց այդտեղ գուլպաներ էլ կան:
– Ա՜, գուլպաները ես չէի նկատել: Տեսնենք ինչ գուլպաներ են:
Միստր Բեռնին կոշիկների միջից հանեց գուլպաները, ուշի-ուշով նայեց, ապա ասաց.
– Դե, ինչ արած, դու կարծես լավ տղա ես, մենք գինը կավելացնենք. բոլորի համար մեկ շիլլինգ կտանք:
– Ո՛չ, չեմ ուզում, ինձ հարկավոր է տասնութ պեննի: Ես այդքանով էլ չէի տա, եթե այսքան սարսափելի քաղցած չլինեի:
Այդ ժամանակ մենք մոտեցանք մի փոքրիկ, կեղտոտ խանութի, որ դեռ փակված չէր, և ցուցափեղկում դրված էին մի քանի հատ խոշոր հաց և մի կտոր խաշած ու սառեցրած ճարպ:
– Սուտ ես ասում, թե քաղցած ես, – ասաց միստր Ջոնսը: – Եթե իսկապես քաղցած լինեիր, մեկ շիլլինգի համար էլ կուրախանայիր: Չէ՞ որ չորս պեննիով կարելի է մի ահագին կտոր հաց ու ճարպ առնել:
Սարսափելի հրապուրիչ էր խանութի ցուցափեղկում դրված հիանալի ճարպին նայելը: Ես այնպես քաղցած էի, որ թվում էր, թե կարող եմ ուտել ամբողջ կտորը, մինչև վերջին փշրանքը: Բայց և այնպես այդպիսի անհամապատասխան գնով կոշիկներս տալ չէի ուզում:
– Ինձ հարկավոր է տասնութ պեննի, – կրկնում էի ես:
– Ա՛յ քեզ տղա: Դե լավ, եթե քեզ այդքան փող է հարկավոր, ուրեմն որոնիր, թե էլ ուրիշ բան չունե՞ս վաճառելու, թաշկինակ, դանակ կամ որևէ այդպիսի բան. նայիր գրպաններդ:
– Նայելու կարիք չկա. իմ ունեցածը միայն այն է, ինչ որ հագիս է.
– Դե, ի՞նչ կա որ: Մենք ամեն ինչ գնում ենք, – ասաց միստր Բեռնին: – Կարող ենք քո շորերի համար տալ ոչ թե տասնութ պեննի, այլ տասնութ շիլլինգ: Ծախի՛ր:
Մի՞թե, իսկապես, նրանք իմ շորերի համար տասնութ շիլլինգ կտան: Ես պատրաստ եմ դրա կես գնով էլ վաճառել. չէ՞ որ այդ շորը ինձ միայն խանգարում էր:
– Ինչպե՞ս կարող եմ ես իմ հագուստը վաճառել այստեղ փողոցում, – ասացի ես:
– Ինչո՞ւ փողոցում: Տանե՞նք սրան մեզ մոտ, Բեռնի, – առաջարկեց միստր Ջոնսը:
Այս ասելով երիտասարդ ջենտլմենները, իմ կոշիկներն ու գուլպաները ձեռքներին բռնած, արագ քայլեցին դեպի Սաֆրոն-Հիլլ, իսկ ես ետ չէի մնում նրանցից: Հասնելով Հիլլի ամենակեղտոտ մասին՝ նրանք կանգ առան մի տան առաջ: Դռան բանալին միստր Ջոնսի գրպանում էր, և մենք երեքս էլ մի մութ միջանցքով անցնելով՝ ճռճռացող սանդուղքով բարձրացանք երկրորդ հարկը և մտանք մի սենյակ: Միստր Բեռնին վառեց անագե փոքրիկ լամպը, որ ամրացված էր պատին, և նրա լույսի տակ ես կարո-ղացա դիտել երիտասարդների բնակարանը: Այդ սենյակը նման էր հնավաճառի խանութի: Մի անկյունում թափված էր գլխարկների այնպիսի մի ահագին կույտ, որ կոտրտված ու տրորված ցիլինդրի գագաթը հասնում էր առաստաղին: Մյուս անկյունում թափված էին բազմաթիվ կոշիկներ ու գուլպաներ՝ ամեն տեսակի ու մեծության: Բացի դրանից հին շորերի մի կույտ թափված էր պատին հենած երկար սեղանին:
Այդ խանութում, ըստ երևույթին, մարդիկ էին ապրում, բուխարու առաջ, ծալովի աթոռին դրված էր թեյի մատուցարան՝ վրան մի կեղտոտ սրճաման ու կեղտոտ, բաժակներ: Հենց այդտեղ էլ կաղամբի տերևի վրա դրված էր մի կտոր կարագ և ծայրը կտրված մի բուլկի:
– Կարելի՞ է ուտել – հարցրի ես և առանց պատասխանի սպասելու կծեցի մի մեծ կտոր:
Միստր Բեռնին պղնձե լուցկամանով այնպես խփեց ձեռքիս, որ բուլկին ձեռքիցս ընկավ հատակին: Ես ուզեցի վերցնել, բայց միստր Ջոնսը վերցրեց:
– Թող, այ տղա, դու այստեղ գողություն անելու չես եկել, – խստությամբ ասաց նա:
– Ա՛յ թե ինչ, այ տղա, – ասաց միստր Բեռնին քնքշությամբ,- ես տեսնում եմ, որ դու շատ քաղցած ես և խղճում եմ քեզ. կոշիկների դիմաց այդ հացն էլ վերցրու մեկ շիլլինգի հետ և ձեռք քաշի մեզանից:
Եթե ես հացը փորձած չլինեի, գուցե շարունակեի պնդել իմ գնի վրա, բայց այժմ այդ չէի կարող: Ես գրպանս դրի շիլլինգը, որ միստր Բեռնին մեկնեց ինձ հացի հետ միասին, և ատամներս ագահաբար խրե-ցի բուլկու մեջ:
– Դե, իսկ այժմ ցանվիր, – խոսեց միստր Ջոնսը՝ իմ առաջ բաց անելով դուռը: – Գործը վերջացած է, և այլևս դու ոչինչ չունես անելու մեզ մոտ:
– Հապա, չէ՞ որ դուք ուզում էիք գնել իմ բոլոր շորերը, – հիշեցրի ես: – Ասում էիք, որ տասնութ շիլլինգ կտաք:
– Տասնութ շիլլինգ, – միստր Ջոնսը շոշափեց իմ բաճկոնի կտորը: – Տասնութ շիլլինգ թանկ չէ. ես ավելին կտայի: Դե լավ, եթե դու այդքան ուզում ես, ահա քո գինը:
Նա ինձ մեկնեց տասնութ պեննի:
– Դա տասնութ պեննի է, – գոչեցի ես, – իսկ ինձ հարկավոր է տասնութ շիլլինգ:
– Այ դու հիմարի գլուխ: Ախր ով այդքան փող կտա այդ անպետքությանը:
– Հապա տասնութ պեննին ինչ անեմ: Չէ՞ որ սրա փոխարեն ուրիշ շոր պիտի գնեմ ինձ համար:
Բեռնին ինձ քաշեց իր մոտ, մի անգամ ևս ուշադիր զննեց իմ հագուստը:
– Գիտե՞ս ինչ, Ջոնս, – ասաց նա բարի ձայնով: – Արի մի բարություն անենք խեղճ երեխային, մի ուրիշ շոր տանք սրան, թե չէ՝ այս հագուստը հարմար չէ:
– Բարություն անելը լավ բան է, – ասաց միստր Ջոնսը, – միայն թե դու ինձ էլ խղճա. Չէ՞ որ վնասի կեսը ես եմ կրելու:
– Դե լավ, սիրելիս, բարի գործից մարդ չի քայքայվի:
Այս ասելով նա փորփրեց հին շորերի կույտը և այնտեղից քաշեց բումազեի մի անդրավարտիք, որ բոլորովին մաշված էր ու ծածկված կարկատաններով և միաժամանակ շատ կեղտոտ էր:
– Սա պատառոտված է, – ասացի ես՝ ցույց տալով մի մեծ պատռվածք:
– Դե իհարկե, մի քիչ հագած է, – պատասխանեց միստր Բեռնին, – հո նոր շոր չենք տալու քեզ:
– Բացի այդ, սա ինձ վրա երկար ու լայն կլինի:
– Դատարկ բան է. հիմա լայն շալվար են հագնում, իսկ եթե երկար լինի, մի քիչ կկտրենք: Հապա մի չափիր:
Իմ հագուստն այնպես էր կարված, որ այդ անդրավարտիքը չափելու համար ես պետք է հանեի բոլոր շորերս, բացի շապկից: Միստր Ջոնսը իսկույն վերցրեց իմ իրերը և ինչ-որ տեղ-թաքցրեց: Բումազեյի անդրավարտիքն ամենևին ինձ վրա չհարմարվեց, այնքան լայն էր, որ ոչ մի տեղ մարմնիս չէր դիպչում և ամեն ձևի կապկպելը բոլորովին անօգուտ բան էր: Գոտին կռնատակերիս էր հասնում: Ցածի կողմից փողքերս քարշ էին գալիս հատակին:
– Տեսնո՞ւմ եք, – ասում էի ես, – ինձ վրա չի գալիս:
– Ինչպե՞ս թե չի գալիս: Կարծես հենց քեզ համար է կարված:
– Ախր սոսկալի անհարմար է: Նայեցեք, այս կոճակը պետք Է առջևից լինի, այնինչ հասնում է թևիս տակը:
– Անհարմար Է զգում, որովհետև ամբողջ շապիկը ծալծլել Է գոտկատեղի վրա, – նկատեց միստր Ջոնսը: – Հանեք նրա շապիկը, Բեռնի, մենք նրան կտանք ուրիշը, ավելի բարակը:
Միստր Բեռնին իմ շապիկը արագ դուրս քաշեց վրայիցս:
– Այ, հիմա հիանալի է, – ասաց նա: – Այս կոճակը մենք կկոճկենք ոչ թե այս անցքից, այլ՝ այս մյուս: Հիանալի է: Ինչքան էլ վերև Է բարձրանում. ժիլետի կարիք էլ չկա: Հիանալի՜ բան է: Արդյո՞ք քեզ համար այսպիսի հարմար բաճկոն էլ կգտնենք:
– Ահա, սա տուր դրան, – ասաց միստր Ջոնսը՝ մի բաճկոն տալով: – Սա համարյա թե բոլորովին նոր Է, բայց ոչինչ, մեղք է տղան:
Նրանք ինձ վրա քաշեցին մի բաճկոն, որ ամբողջովին կեղտոտված Էր յուղաներկով: Ինչպես երևում Էր, դա ներկարարի բաճկոն էր եղել:
– Շատ լավ կլինի քեզ համար, և՛ տաք, և՛ հարմար, – ասաց Բեռնին: – Վերցրու գլխարկդ և հայդա:
– Ինչպե՞ս, հապա շապիկս: Ախր դուք ինձ շապիկ չտվիք:
– Շապի՞կ: Բացի շալվարից ու բաճկոնից շապի՞կ ես ուզում: Դու կարծես թե խելագարվել ես, սիրելիս:
– Դե գոնե մի քիչ փող տվեք ինձ: Չէ՞ որ իմ հագուստը շատ ավելի արժեր:
– Տեսնում ես սրան, Ջոնս, – գոչեց Բեռնին նեղացած տոնով: – Մենք սրան բարություն արինք, իսկ սա դեռ պահանջում էլ է: Անխի՛ղճ, ապերա՛խտ տղա: Դո՛ւրս կորիր:
Նրանք դուրս արեցին ինձ սենյակից, սանդուղքից ցած հրեցին, նետեցին փողոց և դուռը փակեցին իմ ետևից:

Գլուխ 17. ԵՍ ԴԱՌՆՈՒՄ ԵՄ ՓՈՂՈՑԱՅԻՆ ԵՐԳԻՉ: ՀԻՆ ԲԱՐԵԿԱՄՍ

Գլուխ 17. ԵՍ ԴԱՌՆՈՒՄ ԵՄ ՓՈՂՈՑԱՅԻՆ ԵՐԳԻՉ: ՀԻՆ ԲԱՐԵԿԱՄՍ

Եկեղեցու ժամացույցը գիշերվա տասներկուսը խփեց այն պահին, երբ երկու խաբեբաները իմ հետևից դուռը փակեցին, և ես սկսեցի քայլել փողոցի փափուկ ու սառը ձյան վրայով:
Ես միանգամից չէի կարողանում գլխի ընկնել, թե օգտակա՞ր գործարք կատարեցի պարոն Բեռնիի և Ջոնսի հետ: Ինձ թվում էր, թե շահողը նրանք եղան, այնինչ ինձ մեղադրում էին անխղճության, ապե-րախտության մեջ: Մի՞թե իսկապես ես արժանի չափով չեմ գնահատել նրանց մատուցած ծառայությունը: Ի՞նչ արին նրանք ինձ համար: Առաջ ես ունեի մի զույգ տաք գուլպա և ամուր կոշիկներ, ունեի լրիվ հագուստ, նույնիսկ շապիկ: Այժմ ես չունեի ոչ կոշիկ, ոչ շապիկ, իսկ հագուստս մի բաճկոն էր և մի շալվար: Բայց դրա փոխարեն այժմ այնքան էլ սաստիկ չէի տանջվում քաղցից, ինչպես առաջ: Ես ազատվել էի այն հագուստից, որով ցերեկը որևէ մեկին երևալ չէի կարող, և իմ ձեռքին մի ամբողջ շիլլինգ կար:
Բայց ո՞ւր է այդ շիլլինգը: Եթե սալահատակը իմ ոտքերի տակ ճեղքվեր, ես ավելի մեծ վախով չէի կանգ առնի: Սկսեցի պտրտել իմ նոր անդրավարտիքի գրպանները: Գրպանները խորն էին, և ստիպված եղա մինչև գետին կռանալ, որպեսզի ձեռքս հասցնեմ նրանց հատակին: Բայց իզուր էի որոնում բոլոր անկյուններում, շիլլինգը չկար: Ես սարսափով ձեռքերս խրեցի բաճկոնիս գրպանները, դրանք էլ դատարկ էին, մնացել էր միայն հացի մի քանի փշրանք:
Օ՜, դժբախտություն: Ո՞ւր կորավ այդ շիլլինգը: Եվ միայն այդտեղ հիշեցի, որ շիլլինգը թողել եմ հնավաճառների տանը: Կոշիկների և գուլպաների համար մի շիլլինգ ու մի կտոր հաց ստանալով ես շիլլինգը դրել էի իմ նախկին անդրավարտիքի գրպանը, իսկ երբ հանել էի, որպեսզի այս բումազեի անդրավարտիքը փորձեմ, մոռացել էի փողը հանել: Պարզ հիշելով այս ամենը ես փոքր-ինչ թեթևություն զգացի: Նրանց տունը հեռու չէր, և ամբողջ ուժով սկսեցի վազել Սաֆրոն-Հիլլ: Դժվար չէր գտնել Սաֆրոն-Հիլլը և նրա այն մասը, որտեղ հնավաճառներն էին ապրում, բայց հասնելով նրանց փողոցը ես տարակուսանքի մեջ կանգ առա. նրանց տան համարը չէի նկատել, իսկ արտաքին տեսքով բոլոր տներն էլ իրար շատ նման էին: Ես քայլում էի՝ ուշի-ուշով նայելով շուրջս, բայց չկարողացա նկատել ոչ մի նշան, որով մի տունը տարբերվեր մյուսից, և, բացի դրանից, ամեն տեղ արդեն լույսերը մարած էին: Հանկարծ երկրորդ հարկի մի լուսամուտում լույս նկատեցի:
Ես վեր ցատկեցի, թակը բռնեցի և դուռը բախեցի: Պատասխան չկար: Երկրորդ անգամ ավելի ուժգին բախեցի: Լուսամուտը, որից լույս էր երևում, բացվեց, և այնտեղից դուրս ցցվեց թասակավոր մի ծերունու գլուխ:
– Ներեցեք, սըր, – ասացի ես, – այս տա՞նն են ապրում միստր Բեռնին և միստր Ջոնսը, – ես ուզում էի…
– Ես ի՞նչ գիտեմ: Բան է մտածել՝ կեսգիշերին դռները բախել: Ալարում եմ իջնել, թե չէ ես քեզ ցույց կտայի:
Այս նախատական խոսքերով նա լուսամուտը փակեց: Ի՞նչ անեի: Բոլոր դռները բախելն անհարմար էր: Գնալ՝ նշանակում էր շիլլինգից զրկվել: Իհարկե, ես էի մեղավոր, որ կորցրել էի իմ փողը: Գնորդները հենց որ իմանան ի՞նչ է պատահել, կշտապեն վերադարձնել շիլլինգը: Ամենից ավելի լավն է այստեղ սպասել մինչև առավոտ և հսկել, թե երիտասարդները ե՞րբ փողոց դուրս կգան:
Բարեբախտաբար այն տան դիմաց, որտեղ իմ կարծիքով ապրում էին հնավաճառները, կար մի խոր դարպաս, և ես այնտեղ տեղավորվեցի որքան հնարավոր էր հարմար ձևով: Ամբողջ գիշերն անցկացրի մերթ մի քանի րոպե քնելով, մերթ արթնանալով, մինչև որ առավոտյան ժամը յոթին այն խանութպանը, որի խանութի առաջ պառկած էի, դուռը բաց արեց և ինձ արտաքսեց այնտեղից:
Սակայն ես մնացի մոտերքը, և ժամը իննին տեսա, որ իմ նշած տանից դուրս եկան երկու երիտասարդ, ձեռքներին մի-մի սև պարկ: Նրանք այնպես լավ չէին հագնված, ինչպես երեկվա ջենտլմենները, նրանց սերթուկները շատ մաշված էին թվում, իսկ գլխարկները՝ խիստ ճարպոտված: Այնուամենայնիվ ես իսկույն ճանաչեցի, որ դրանք միստր Բեռնին և միստր Ջոնսն են:
– Ներեցեք սըր, – ասացի ես՝ դիմելով նրանցից առաջինին, – ես իմ շիլլինգը թողել եմ այն անդրավարտիքի գրպանում… խնդրում եմ տվեք:
– Ի՞նչ: Ի՞նչ շիլլինգ: Ի՞նչ անդրավարտիք:
– Այն, որ երեկ ես ձեզ վաճառեցի բաճկոնի հետ միասին: Վերադարձեք տուն՝ նայեք:
– Այս ի՞նչ է դուրս տալիս, – զարմացած հարցրեց միստր Բեռնին: – Դուք ճանաչո՞ւմ եք այս տղային, Ուիլկինս, – դիմեց նա իր ընկերոջը:
– Առաջին անգամն եմ տեսնում:
– Դուք սխալվել եք, սիրելիս, – քնքշանքով ասաց ինձ Բեռնին: – Ի՞նչ է այն պարոնի անունը, որին դուք որոնում եք։
– Մեկի անունը Բեռնի է, մյուսինը՝ Ջոնս: Մի՞թե սա միստր Ջոնսը չէ:
– Ոչ, սիրելիս, իմ անունը Ջոնս չէ, այլ՝ Ուիլյամ Ուիլկինս, – պատասխանեց միստր Ջոնսը:
– Մի՞թե դուք կարող եք ասել, թե չեք գնել բանվորական տան իմ հագուստը, եթե դուք չեք ապրում այս տանը, այն սենյակում, որ լիքն է հին հագուստով, – հուսաբեկ գոչեցի ես:
– Իհարկե մենք չենք, ի՞նչ ես կպել մեզանից:
– Ճիշտ չէ, դուք եք: Սպասեք, ահա ոստիկան է գալիս, ես հիմա կկանչեմ նրան:
Ոստիկանին տեսնելով՝ իմ ծանոթները կարծես շփոթվեցին և սկսեցին արագ քայլերով հեռանալ:
– Տվեք իմ շիլլինգը, – գոռում էի ես վազելով նրանց ետևից, – տվեք, թե չե ես կգոռամ, որ դուք գողեր եք:
– Ախ դու, գարշելի մուրացկան, – զայրույթից սփրթնելով գոռաց միստր Ջոնսը: – Ա՛ռ քեզ երկու պեննի և հեռացիր կորիր:
– Ես չեմ հեռանա: Տվեք իմ ամբողջ շիլլինգը, թե չէ ես կգանգատվեմ ոստիկանին, – գոռացի ես:
– Ի՞նչ պիտի գանգատվես, – հարցրեց Բեռնին:
– Կգանգատվեմ, որ դուք վերցրել եք իմ փողը, երբ ինձանից գնում էիք բանվորական տան հագուստը:
– Բանվորական տան հագո՞ւստը: Կեցցե՛ս: Ուրեմն դու փախել ես բանվորական տնից և հագուստը վաճառե՞լ: Շա՜տ լավ: Հիմա ես ինքս քեզ ոստիկանատուն կտանեմ այդպիսի արարքի համար:
Այս ասելով նա բռնեց իմ բաճկոնի օձիքից և քարշ տվեց ոստիկանի կողմը: Իմ դրությունը հուսահատական էր: Ես ջանք գործադրեցի, դուրս պրծա Բեռնիի ձեռքից (նա ինձ ամուր չէր բռնել) և ամբողջ ուժով սկսեցի հեռու փախչել: Փախուստիս օգուտն էլ այն եղավ, որ գլխարկից զրկվեցի: Երբ Բեռնիի ձեռքից պոկվեցի, գլխարկս ընկավ գետնին և երբ շտապ հետ նայեցի, որ տեսնեմ, թե իմ հետևից չե՞ն վազում, տեսա, որ անխիղճ խաբեբան գլխարկս վերցրեց ու գցեց իր պարկի մեջ:
Ես հեռու փախա Սաֆրոն-Հիլլից և համոզվելով, որ ոչ ոք ինձ չի հետապնդում, կանգ առա, որ մտածեմ, թե այժմ ի՞նչ պիտի անեմ: Ես դեռևս իմ նախկին ընկերներին գտնելու հույսը չէի կտրել: Բացի դրանից ինձ համար աշխատանք էի որոնում: Բայց իզուր էի խանութների առաջ հետ ու առաջ քայլում, ոչ Ռիփսթոնը, ոչ Մոուլդին ոչ մի տեղ չէին, երևում: Հանդիպող ծանոթ տղաներն ինձ ասացին, որ իմ ընկերները դեռ ծննդյան տոներից շուկա չեն գալիս և ոչ ոք չգիտե, թե ուր են գնացել: Այդպես էլ ես աշխատանք գտնելու բախտ չունեցա: Թեպետ հիվանդ ժամանակս շատ էի մեծացել և ամենևին առաջվա նման չէի հագնված, բայց բոլոր առևտրականներն իսկույն ճանաչեցին ինձ:
– էլի՞ երևացիր, գրպանահատ: Հեռացիր, հեռացիր այստեղից, – ասում էին նրանք՝ ինձ տեսնելուն պես: – Հեռու կորիր այստեղից, կալանավոր:
Բոլորը երեսովս էին տալիս իմ գլխի կալանավորական խուզվածքը, և որովհետև ես գլխարկ չունեի, իմ խուզած գլուխը բոլորի աչքին էր խփում: Ինձ չհաջողվեց ոչ մի գրոշ վաստակել: Այդ օրը ձյուն չկար, բայց ուժեղ սառնամանիք էր և քամի:
Առավոտվանից ես որոշել էի գողություն չանել, որով զբաղվում էին իմ նախկին ընկերները: Այդ որոշումը ես ընդունեցի մի թաս սուրճ խմելիս, բայց հետո ամբողջ օրը շուկայում թափառեցի առանց մի բան ուտելու, որից իմ որոշումը բավական խախուտացավ: Վերջապես բոլորովին մթնեց, խանութպաններն սկսեցին լույսերը վառել, քաղցն իմ խղճին ստիպեց լռել: Ես որոշեցի մի անգամ էլ շրջել շուկայում և ոչ մի պայմանով դատարկաձեռն չվերադառնալ:
Երկու րոպե չանցած վազում էի դեպի Դրյուրի-Լեյն՝ մի հիանալի անանաս գրպանումս: Այն ժամանակներն անանասը շատ թանկ բան էր: Ես լսեցի, թե ինչպես այն խանութպանը, որին պատկանում էր իմ փախցրած անանասը, ցույց տալով այդ անանասը և մի կես դյուժին ուրիշները ասում էր. «Սրանք բոլորն էլ հատը կես գինեյ (անգլիական հին ոսկեդրամ) արժեն, սըր»: Այդպիսի գին, իհարկե, ինձ ոչ ոք չի տա։ Ճիշտն ասած, եթե ես խանութպանի խոսքերը լսած չլինեի, իմ անանասը կգնահատեի երկու կամ ամենաշատը չորս պեննի, իսկ այժմ որոշել էի երկու շիլլինգից պակաս չտալ: Երբ գնում էի ծերունի Բաջի Սիմոնսի մոտ, որը միշտ գնում էր իմ և ընկերներիս գողացած իրերը, ես արդեն որոշել էի, թե ինչպես եմ ծախսելու տասը պեննին, վեց պեննիով կընթրեմ, իսկ չորս պեննիով մի որևէ տեղ կտեղավորվեմ գիշերելու համար: Նախորդ գիշերը տանջված լինելով՝ ես ուտելիքի չափ էլ լավ անկողնի պահանջ էի զգում:
Բաջի Սիմոնսը մի սենյակ ուներ մի կոշկակարի բնակարանում, որը թույլատրում էր նրա մոտ գնալ իր արհեստանոցի միջով: Մոտենալով՝ ես ուրախությամբ տեսա, որ կոշկակարի արհեստանոցում լույս է վառվում և լուսամուտի դեղին վարագույրի վրայից երևում է նրա ձեռքը, որ ձիգ է տալիս թելը: Կոշկակարը լավ էր ճանաչում ինձ, ուստի ես համարձակորեն դուռը բախեցի: Նա դուռը բաց արեց: Ես իսկույն նկատեցի, որ նա ինձ ճանաչեց, ուստի շատ զարմացա, երբ սկսեց հետս խոսել որպես անծանոթի:
– Ի՞նչ ես ուզում, տղա, – հարցրեց նա:
– Ոչինչ, թույլ տվեք միայն անցնել Բաջիի մոտ:
– Բաջի Սիմոնսն այստեղ չի ապրում: Եվ քեզ համար ավելի լավ է հեռանալ այստեղից, թե չէ՝ մեկ էլ տեսար ոստիկանը եկավ: Ես էլ կարծում էի, թե ձեր խմբից այլևս ոչ ոքի չեմ տեսնի:
– Իսկ ո՞ւր է փոխադրվել Բաջին, – անհանգստացած հարցրի ես: – Խնդրում եմ ասացեք, ինձ հարկավոր է նրան տեսնել:
– Ոչ մի տեղ էլ չի փոխադրվել, Նա պարզապես բանտում է, – պատասխանեց կոշկակարը անհանգիստ նայելով շուրջը: – Գնա, գնա այստեղից, – ավելացրեց նա՝ դուրս հրելով ինձ դռնից: – Ինձ հետևում են, թե ովքեր են իմ ծանոթները: Գնա:
– Դե ինքներդ նայեք, գուցե դուք կգնեք Բաջիի փոխարեն, – հարցրի ես՝ սկսելով գրպանիցս հանել անանասը, – ձեզ էժան կտամ՝ մեկ շիլլինգով, ինը պեննիով:
– Թող, թող, գրպանդ դիր, – գոռաց կոշկակարը հուզմունքից դողալով և իր կեղտոտ ձեռքով նորից անանասը գրպանս խրեց: – Հեռացիր, ասում եմ քեզ: Նա ինձ վրա հարձակվեց այնպիսի զայրույթով, որ ես՝ վախենալով, թե հիմա ինձ կսպանի, ամբողջ ուժով փախա նրանից:
Ամեն ինչ իմ դեմ էր դուրս եկել: Բացի Բաջի Սիմոնսից, իմ ծանոթ գնորդներից ոչ մեկի հասցեն չէի հիշում: Այժմ ինչ անեի այդ անպիտան անանասը: Ավելի լավ էր դրա փոխարեն մի երկու-երեք տանձ կամ երկու-երեք նարինջ թռցրած լինեի: Ես կարող էի դրանք վաճառել անցորդներին, իսկ անանասը ձեռքիս ուր գնամ: Թե որ սկսեմ անանասն առաջարկել ամեն մի հանդիպած մարդու, երևի ստիպված կլինեմ նստել հենց այնտեղ, որտեղ այժմ Բաջի Սիմոնսն է նստած: Ի՞նչ անեմ հիմա: Մնում է մեկ բան. ինքս ուտեմ անանասը: Երբեք այդ պտուղից չէի կերել և այժմ սիրով կփոխեի դա մի կտոր սև հացի հետ, բայց ընտրություն անելու հնարավորություն չունեի: Հասնելով Բեդֆորդ կանգ առա զանազան սայլերով ու սայլակներով ծանրաբեռնված հրապարակում, բարձրացա սայլերից մեկի վրա և այնտեղ թաքնվելով՝ կերա ամբողջ անանասը մինչև վերջին կտորը: Այդ թանկարժեք ընթրիքի հետևանքները շատ տհաճ եղան, փորս սկսեց այնպես սաստիկ ցավել, որ ուղղակի շարժվել չէի կարողանում: Սայլի մեջ նստեցի մինչև կեսգիշեր, բայց ոտքերս ու ձեռքերս ցրտից այնպես փայտացան, որ ստիպված եղա դուրս գալ այնտեղից ու մի լավ տրորել: Բարեբախտաբար հրապարակի անկյունում նկատեցի գոմաղբի մի կույտ, որից թանձր գոլորշի էր դուրս գալիս: Իսկույն վազեցի այնտեղ և մինչև լուսաբաց շատ հարմար անցկացրի տաք գոմաղբի մեջ:
Թե ինչպես ապրեցի հետևյալ օրը, դժվար է պատմել: Հիշում եմ միայն, որ աննպատակ թափառում էի զանազան փողոցներով: Երեկոյան դեմ նկատեցի, որ փողոցի մի կողմում մարդիկ են հավաքվել: Մոտեցա, և ի՞նչ տեսնեմ, բոլորը լսում են մի տղայի երգը: Ես նույնպես սկսեցի լսել: Երգն ինձ ծանոթ էր. դա իռլանդական մի երգ էր, որ սովորել էի միսիս Բերկից: Տղան վատ չէր երգում, միայն թե նրա ձայնը մի տեսակ չէր հարմարվում բառերի իմաստին: Չնայած դրան, նրա երգը դուր էր գալիս, և երբ վերջացրեց, նրա գլխարկի մեջ այնքան կես պեննիանոց դրամներ թափվեցին, որ ես զարմանքից աչքերս չռեցի:
«Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե ես էլ այդ գործով զբաղվեմ, – անցավ գլխովս: – Համենայն դեպս, սա հաց վաստակելու ազնիվ միջոց է. սա ավելի լավ է, քան գողությունը կամ մուրալը: Ինձ շատ բան հարկավոր չէ. եթե տասը, թեկուզ քսան անցորդից մեկն էլ կես պեննի տա, ինձ բավական կլինի»:
Ես մի քանի քայլ առաջ անցա, աշխատելով միտքս պահել երգի բառերն ու եղանակը, ապա կանգ առա և սկսեցի երգել:
Մի րոպեից հետո ինձ մոտ կանգ առավ մի տղա, հետո մի ծերունի և մի կին, ապա մի սպասուհի՝ գարեջրի թասը ձեռքին:
«Լավ է, սրան գործի են ուղարկել, – մտածեցի ես, – այնինչ կանգնել է և իմ երգն է լսում, նշանակում է վատ չեմ երգում»:
Դա ինձ սիրտ տվեց, և ես սկսեցի ավելի վստահությամբ երգել: Քիչ-քիչ բազմությունն իմ շուրջը մեծացավ, և երբ երգը վերջացրի, երեք-չորս ձեռք մեկնվեցին իմ կողմը մանր պղնձեդրամներ բռնած: Իմ երգն առանձնապես ուժեղ տպավորություն էր գործել մի կիսահարբած իռլանդացու վրա:
– Ա՛յ քեզ երգ, իսկական երգ, – գոչեց նա ամուր բռնելով ձեռքս: – Այսպիսի երգ ամեն օր չի հաջողվի լսել: Իսկ դուք ժլատությամբ եք տալիս ձեր պղնձեդրամները. ժլատ մարդիկ: Մի անգամ էլ երգիր, հոգյակս, և երբ վերջացնես, ես ինքս կսկսեմ փող հավաքել քեզ համար:
– Երգիր, երգիր, փոքրիկ տղա, – շուրջս ձայն տվին մի քանի հոգի:
Ես սիրով կրկնեցի իմ երգը, որ, ըստ երևույթին, դուր եկավ բոլոր ունկնդիրներին: Երգը վերջանալուց հետո իռլանդացին գլխարկը ձեռքին շրջեց բազմության մեջ, և ինձ հանձնեց մի բուռ պղնձե դրամ: Հենց նոր էի ես իմ հարստությունը տեղավորել գրպանումս և սկսել էի կամաց-կամաց դուրս գալ ամբոխի միջից, երբ մեկը ձեռքը դրեց ուսիս, և ես լսեցի մի կանացի ձայն.
– Ինչպես: Այդ դո՞ւ ես, փոքրիկ Ջիմմի: Խեղճ տղա: Այդ ինչո՞վ ես սկսել զբաղվել:
Աշխարհում ես վախենում էի միայն մեկ կնոջից, բայց նրա ձայնը չէր: Դա մի բարի, ծանոթ ձայն էր: Ես աչքերս բարձրացրի և տեսա Մարթային՝ իմ ծանոթ լվացարարուհի միսիս Ուինքշիփի ազգականուհուն:

Գլուխ 18. ՀԻՆ ԲԱՐԵԿԱՄՍ ԻՆՁ ՀՅՈւՐԱՍԻՐՈւՄ ԵՎ ՀԱԳՑՆՈւՄ Է

Միսիս Ուինքշիփից հետո աշխարհում չկար մի մարդ, որին ես ավելի սիրեի, քան նրա ազգականուհի Մարթային:
Նա այնպիսի բարեսիրտ կին էր, որ մեր բոլոր հարևանները սիրում էին նրան: Սակայն այդ չէր խանգարում, որ բոլորը, և՛ մեծերը, և՛ փոքրերը, նրան անվանեին «միաչքանի շլդիկ»: Նա իրոք մի աչքը չուներ: Բոլոր տղաների մեջ միայն ես էի, որ նրան իսկական անունով էի կոչում: Գուցե հենց դրա համար նա իմ նկատմամբ առանձնապես լավ էր տրամադրված: Նա միշտ էլ ինձ մի բարի խոսք էր ասում և քանի-քանի անգամ կերակրել էր ինձ բարի Մարթան, երբ ես իմ խորթ մոր երեսից մեռնում էի սովից:
– Խեղճ տղա, – կրկնում էր նա ինձ հետ միասին դուրս գալով ամբոխի միջից: – Ո՜ւր ես հասել: Գնանք ինձ հետ, անբախտ երեխա, պատմիր տեսնեմ ի՞նչ օրեր ես քաշել:
– Պատմելու բան էլ չունեմ ես, Մարթա, – պատասխանում էի ես և այդ ժամանակ նկատեցի, որ նա ինձ քաշում է դեպի այն փողոցը, որտեղ իմ հայրն էր ապրում: – Ես ձեզ հետ չեմ գա, ինչ-որ տեսա երեկ չէ առաջին օրը երեկոյան, դա էլ բավական է:
– Գիտեմ, գիտեմ, խեղճ երեխա, մորաքույրս էլ գիտե, – պատասխանեց երիտասարդ կինը: – Ինչպես է խղճում նա քեզ: Եթե ես, ասում է, ուրիշ կանանց պես քայլել կարողանայի, ինքս կգնայի այդ անբախտ երեխային որոնելու: Եվ ահա այժմ ես գտել եմ քեզ, և այն էլ՝ ինչ վիճակում:
Մարթան գոգնոցով սրբեց աչքերը:
– Սոսկալի քաղցած եմ Մարթա, – ասացի ես, – մեռնում եմ սովից։
Այս ասելով՝ լաց եղա, և մենք երկուսս էլ փողոցի մեջտեղը կանգնած լաց էինք լինում:
– Գնանք, – հանկարծ գոչեց Մարթան, – գնանք մեր փողոցը: Մորաքույրս ասում էր, որ ուրախ կլինի, եթե դու գտնվես: Եվ ահա դու գտնվել ես:
– Ո՛չ, ես տուն չեմ գնա, ոչ մի պայմանով չեմ գնա:
– Դե լավ, մի վախենա, ես քեզ այնպես կտանեմ, որ ոչ ոք չի տեսնի: Եվ քեզ ճանաչելն էլ հիմա դժվար է, – ավելացրեց նա կարեկցաբար նայելով իմ նիհար մարմնին: – Ես ինքս քեզ միայն ձայնիցդ ճանաչեցի:
Մի քիչ տատանվելուց հետո վերջապես ես համաձայնեցի գնալ Մարթայի հետ: Երբ հասանք մեր փողոցը, նա ինձ կանգնեցրեց Թերնմիլ փողոցի մի մութ անկյունում, իսկ ինքը գնաց միսիս Ուինքշիփին նախազգուշացնելու և միաժամանակ տեսնելու, թե ինձ համար վտանգավոր չի՞ լինի գնալը:
Անցավ մի քանի րոպե, որ ինձ շատ երկար թվաց, իսկ նա չէր վերադառնում: Ես արդեն սկսել էի մտածել, թե հավանորեն միսիս Ուինքշիփը չի ուզում ինձ ընդունել, և պարապությունից սկսեցի իմ փողերը հաշվել: Պարզվեց, որ ես ունեմ տասնչորս պեննի: Ինչպիսի հարստություն: Եվ այդ ամենը վաստակել եմ կես ժամից էլ պակաս ժամանակամիջոցում: Ասենք՝ բարի իռլանդացին ինձ շատ օգնեց, բայց եթե ես, առանց նրա, թեկուզ երկու անգամ, չորս անգամ էլ պակաս վաստակեմ, այնուամենայնիվ, դա կկազմի 3 պեննի կես ժամում, 7 պեննի՝ մեկ ժամում, մեկ շիլլինգ և 9 պեննի՝ երեք ժամում: Հիանալի է: Ես արդեն սկսեցի ցանկանալ, որ Մարթան չվերադառնա: Բայց ոչ: Նա վերադարձավ, գլխաշորի տակ բերելով մի բան, և հայտնեց, որ մեր փողոցում ոչ ոք չկա, և միսիս Ուինքշիփն սպասում է ինձ:
– Բայց ավելի լավ է չգամ, – ասացի ես: – Գուցե երբ մենք այստեղ խոսում ենք, իմ խորթ մայրը դուրս է եկել տանից: Շնորհակալ եմ ձեզանից, Մարթա, ավելի լավ է ես հեռու գնամ այստեղից:
– Ոչ, ոչ, – գոչեց նա փակելով իմ ճանապարհը: – Դու առանց այդ էլ բավական թափառել ես փողոցներում: Ես այլևս բաց չեմ թողնի քեզ: Գնանք ինձ հետ: խելացի եղիր: Ես քեզ այնպես կհագցնեմ, որ ոչ ոք չի ճանաչի: – Այս ասելով նա գլխաշորի տակից հանեց մի հին թիկնոց ու կանացի գլխարկ, արագ դրանք վրաս գցեց և ինձ թևանցուկ անելով՝ ուղղվեց դեպի մեր փողոցը այնպիսի վճռականությամբ, որին ես հակառակվել չկարողացա:
Մենք միսիս Ուինքշիփի տունը մտանք այն րոպեին, երբ նա բուխարու պայծառ կրակի առաջ նստած՝ հաճույքով ռոմ էր խմում՝ տաք ջրի հետ խառնած:
– Ահա նա, մորաքույր, – ասաց Մարթան՝ վրայիցս վերցնելով թիկնոցը և գլխարկը:
– Նա է, նա, – գոչեց միսիս Ուինքշիփը՝ իր զարմացած, համարյա վախեցած հայացքը հառելով ինձ վրա: – Իմ ուրախ, փոքրիկ տղան իսկական հանգուցյալ մոր պատկերն է: Վա՜յ-վա՜յ-վա՜յ, ի՞նչ օրի է… Եվ այս ամենը՝ այն գարշելի շեկ հարբեցողի երեսից: Ա՛յ թե այս րոպեիս ձեռքս ընկներ, ես իմ սեփական ձեռքերով կգզգզեի նրան: Նայիր, Մարթա, նա նույնիսկ շապիկ չունի հագին: Իսկ նրանք խաբում էին, թե երեխան բանվորական տան տաք ու հարմար հագուստ ունի: Նա…
Թե միսիս Ուինքշիփն ինչպես վերջացրեց իր ճառը, ես չեմ հիշում: Մտնելով տաք սենյակը և մոտենալով կրակին՝ ես հանկարծ մի զնգոց լսեցի իմ ականջներում ու գլուխս պտտվեց: Ոտքերս դողացին, և ես ընկա հատակին: Իմ ուշաթափությունը երևի բավական երկար է տևել, որովհետև այդ ժամանակամիջոցում իմ դրության մեջ զգալի փոփոխություններ էին եղել: Ես ուշքի եկա միսիս Ուինքշիփի սենյակում դրված բազմոցի վրա: Իմ բաճկոնի և բումազեի անդրավարտիքի փոխարեն ինձ հագցրել էին գործված ֆուֆայկա, երկար ու լայն անդրավարտիք, որ երևի մի ժամանակ պատկանելիս էր եղել միստր Ուինքշիփին, և մեծ քաթանե զգեստ, որ ինձ ծածկում էր ամբողջովին, ոտքերիս հետ միասին, որ հավանորեն միսիս Ուինքշիփի գիշերային շապիկն էր: Ես դեռևս որոշ գլխապտույտ էի զգում, բայց կարող էի բարձրանալ ու շուրջս նայել: Միսիս Ուինքշիփը վառարանի առաջ կանգնած մի փոքրիկ ամանում ինչ-որ բան էր խառնում, իսկ Մարթան մտավ սենյակ և սեղանին դրեց մի մատուցարան՝ մեջը երեք հատ հիանալի ոչխարի մսից կոտլետ: Այդ սքանչելի ուտելիքը տեսնելով՝ ես քիչ մնաց վեր թռչեի բազմոցից, բայց ինձ խանգարեց իմ երկար հագուստը, որ փաթաթվել էր ոտքերիս: Միսիս Ուինքշիփը նկատեց իմ այդ շարժումը:
– Հը, ի՞նչ կա, քաջ տղա, առողջացա՞ր, – փաղաքշաբար և ուրախ ձայնով գոչեց նա: – Դե լավ, աղավնյակս, ուրախացիր, այդ ինչո՞ւ հանկարծ այդպես թթվեցիր:
Դրանով նա ուզում էր ասել, թե ինչու ես հանկարծ սկսեցի լաց լինել: Բայց որ իմ արցունքները հոսեցին, դրա մեղքը իրենն էր. նա համբուրեց իմ ճակատը, իսկ մորս մահից հետո դեռ ոչ ոք ոչ մի անգամ ինձ չէր համբուրել: Բարի կնոջ այդ մայրական համբույրից ես մի անհասկանալի զգացում ունեցա և արցունքներս զսպել չկարողացա: Միսիս Ուինքշիփը թողեց, որ կուշտ լաց լինեմ, իսկ ինքը սկսեց զբաղվել ընթրիք պատրաստելով: Քիչ հետո հոլանդական փայլուն վառարանից արտասովոր հաճելի բուրմունք տարածվեց:
– Դե՛, Ջիմմի, պատրա՞ստ ես:
– Պատրաստ եմ, շնորհակալ եմ ձեզանից:
– Ճաշին մենք միս ունեինք, – փաղաքուշ ասաց միսիս Ուինքշիփը՝ գրկելով ինձ և նստեցնելով սեղանի առաջ դրված մեծ բազկաթոռին: – Մնացորդները ես քո բաժին արգանակի մեջ եմ գցել: Կեր, հոգյակս, և տես, ոչ մի կտոր չթողնես, իսկ մինչև այդ կոտլետներն էլ պատրաստ կլինեն:
Երկար համոզելու կարիք չկար: Արգանակը զարմանալի համեղ թվաց ինձ: Բայց մի՞թե դա կարող էր հագեցնել իմ գայլային քաղցը: ես հարձակվեցի ուտելիքի վրա ինչպես կհարձակվեն այն թշնամու վրա, որին հարկավոր է, ըստ հնարավորին, շուտ ոչնչացնել, խժռեցի այնպիսի արագությամբ, որ միսիս Ուինքշիփը զարմանքից շունչը պահել էր:
– Այ թե ինչ տեղն է հասել, – խոր հոգոց քաշելով բացականչեց նա, երբ արգանակի ամանը դատարկվեց: – Սա նրա համար ասես մի կում ջուր լիներ:
Եվ իսկապես, ինչ էլ որ ուտում էի, ինձ թվում էր մի կում ջուր, բայց ես այդ չասացի միսիս Ուինքշիփին: Իմ քաղաքավարությունն այնտեղ հասավ, որ երբ ինձ հարցրեց, թե էլի կոտլետ կուտեմ, ես պատասխանեցի. «Թերևս կարելի է, բայց ոչ ամբողջ կոտլետ, այլ մի կտոր», թեև մտքով այդ ժամանակ խժռում էի ոչ միայն հոլանդական վառարանի մեջ դրված բոլոր կոտլետները, այլև հացի կտորը, որով պատրաստ էի ամբողջովին մաքրել մատուցարանում եղած յուղը: Ի դեպ, իմ աչքերն ավելի ագահ էին ստամոքսիցս: Մի կոտլետ և մի քանի կարտոֆիլ ուտելուց հետո ինձ բոլորովին կուշտ զգացի:
– Իսկ այժմ, – ասաց միսիս Ուինքշիփը, երբ Մարթան հավաքեց ընթրիքի սեղանը, և մենք երեքս էլ հանգիստ նստեցինք բուխարու առաջ դրված բազմոցին, – մեկ-մեկ պատմիր մեզ, Ջիմմի, այն ամենը, ինչ որ գլխիդ եկել է այս ամբողջ ժամանակամիջոցում:
Ես սիրով կատարեցի միսիս Ուինքշիփի ցանկությունը: Մանրամասն նրան պատմեցի իմ ամբողջ կյանքը այն րոպեից, երբ իմ խորթ մոր մատը կծելով, փախա հայրական տանից: Երբ սկսեցի պատմել իմ ընկերների՝ Ռիփսթոնի և Մոուլդիի մասին և թե ինչպես էի մասնակցում շուկայում կատարած նրանց գողություններին, միսիս Ուինքշիփն սկսեց անիծել իմ խորթ մորը, որը իր դաժանությամբ քիչ է մնացել բանտ հասցնի ինձ:
– Բայց շուկայի գողության համար բանտ չեն նստեցնում, – բացատրեցի ես: – Դրա համար ինքը պահակն է հաշիվ տեսնում: Մոուլդին այդպես էր ասում ինձ:
– Լավ, լավ, քո Մոուլդին պարզապես անպիտան ստախոս է, դու ինքդ շուտով կիմանայիր այդ։ Դեռ լավ է, որ տենդախտ ես ընկել, Ջիմմի, և դա վերջ է տվել քո գողություններին: Հիվանդությունից հետո դու այլևս չես գողացել, չէ՞:
– Ոչ, երբեք, – պատասխանեցի ես՝ որոշելով անանասի մասին լռել։
Բանվորական տանից փախչելուս պատմությունը շատ ծիծաղեցրեց միսիս Ուինքշիփին, իսկ հնավաճառների անազնիվ արարքը խիստ զայրացրեց նրան:
– Այ քեզ սրիկաներ, – գոչեց նա: – Եթե ես տղամարդ լինեի, կբռնեի դրանց և այնպես կզխկեի, որ էլ երբեք չմոռանան:
– Լավ է, որ ավելի վատ բաներ չեն պատահել, – թեթևացած շունչ առնելով ասաց նա, երբ իմ պատմությունը վերջացավ: – Իհարկե, այն էլ վատ է, որ իմ սիրելի Պոլլիի որդին մուրացիկ է դարձել, բայց կարող էր դրանից էլ վատը լիներ:
– Ինչպե՞ս թե մուրացիկ: Ես ողորմություն չեմ խնդրել: Երբ Մարթան ինձ հանդիպեց, ես երգում էի:
– Դե դա միևնույն բանն է. ես դրանց մեջ ոչ մի տարբերություն չեմ տեսնում, – վճռական տոնով պատասխանեց միսիս Ուինքշիփը:
– Ես չգիտեի, որ դա միևնույնն է, – ասացի ես շփոթված: – Ես մուրացկանությամբ ապրել չեմ ուզում, պատրաստ եմ նույնիսկ դեն գցելու այն տասնչորս պեննին, որ տվին ինձ: Որտե՞ղ են այդ դրամները:
– Ավելի լավ է մի էլ հարցնի, թե որտեղ են, այդպիսի փողը քեզ պետք չէ, Ջիմմի: Նրանք բարիք կգործեն այն աղքատին, որին ուղարկվել են, իսկ դու այդ փողերը քեզ վրա չպետք է ծախսես: Մարթա, նա ի՞նչ ասաց կեղտոտ լաթերի մասին, երբ փողերի հետ միասին տարար նրա համար:
– Նա շատ շնորհակալ եղավ: Ուղղակի չգիտեր, թե ինչպես շնորհակալություն հայտնի: Նա իսկույն նստեց իր փոքրիկ Բիլլիի համար վարտիքներ կարելու:
Այդ ի՞նչ կեղտոտ լաթերի մասին էին խոսում նրանք: Մի՞թե իմ բաճկոնի և անդրավարտիքի մասին է խոսքը: Թող ուրեմն փոքրիկ Բիլլին օգտվի և այդ շորերից և իմ տասնչորս պեննիից: Երևի միսիս Ուինքշիփը մտադիր է հոգալ իմ հագուստի մասին: Այն շորը, որ այժմ հագցրել էր ինձ, հարմար էր. նրանով շատ տաք էր, բայց և այնպես այդ հագուստով ես փողոցում երևալ չէի կարող: Բայց գուցե ես սխալվո՞ւմ եմ, գուցե նրանք խոսում են ամենևին էլ ոչ իմ իրերի մասին: Հարկավոր էր շուտ ցրել իմ կասկածները: Ես մի քանի րոպե մտածեցի, որ ավելի քաղաքավարի ձևով սկսեմ խոսակցությունը, և վերջապես բուխարու վրա մեծ կոճակ տեսնելով՝ հարցրի.
– Այս կոճակը ձեզ հարկավո՞ր է որևէ բանի համար:
– Ոչ: Իսկ ինչո՞ւ ես հարցնում:
– Վատ չէր լինի կարել իմ բաճկոնին, վերևի կոճակը պակասում է:
– է՜, ի՞նչ կարիք կա հիշել այն կեղտոտ շորը: Դու այլևս երբեք չես տեսնի այն, Ջիմմի:
– Երբեք չե՞մ տեսնի, – վախեցած գոչեցի ես: – Այդ ինչպե՞ս կարելի է: Ես առանց բաճկոնի ինչպե՞ս մնամ:
– Դրա մասին մի անհանգստանա, – ասաց բարի կինը շոյելով իմ գլուխը, – դու բաճկոն կունենաս: Լավ կլիներ, եթե քեզ համար բաճկոն ճարելուց ավելի դժվար գործ չլիներ:
– Իսկ ի՞նչն է ավելի դժվար, – հարցրի ես հետաքրքրությամբ: – Մի՞թե անդրավարտիք ճարելն ավելի դժվար Է:
Իմ հարցը խիստ ծիծաղեցրեց պառավին:
– Ոչ, անդրավարտիքն էլ մեծ բան չէ, Ջիմմի, – ասաց նա կուշտ ծիծաղելուց հետո: – Գլխավոր դժվարությունն այն է, թե ես ի՞նչ պիտի անեմ քեզ հետ: Ինձ մոտ պահել չեմ կարող, ինքդ գիտես, թե ի՞նչ իրարանցում կբարձրանա, եթե քեզ այստեղ գտնեն:
– Իհարկե ես այստեղ մնալ չեմ կարող, ինքս էլ վախենում եմ դրանից, – շտապեցի պատասխանել ես:
– Լավ կլիներ սրան տայինք որևէ մեկի մոտ մի բան սովորելու,- հանգիստ ասաց Մարթան՝ շարունակելով իր աշխատանքը, այդ միջոցին նա գուլպա էր նորոգում:
– Լավը լավ կլիներ: Բայց ո՞ւմ տանք:
– Այ, ես մտածեցի… միայն դուք կասեք՝ ի՞նչ արհեստ է դա…
– Ի՞նչը:
– Սրան տանք Բելչերին՝ ծխնելույզ մաքրել սովորելու: Նա հո տղաներ պահում է:
– Շատ լավ ասացիր, – հիացած բացականչեց միսիս Ուինքշիփը: – Այ դա իսկական գործ է: Ճիշտ չե՞մ ասում, Ջիմմի:
Ես քաղաքավարությունից դրդված պատասխանեցի.
– Այո, իհարկե:
Բայց իրականում ամենևին էլ համամիտ չէի միսիս Ուինքշիփի հիացմունքին: Իհարկե, եթե ինձ առաջարկեին ծխնելույզ մաքրող դառնալ անցած գիշերը, երբ քաղցած ու սառած ընկած էի գոմաղբի կույտի մեջ, գուցե և ուրախությամբ համաձայնեի: Բայց կուշտ ընթրած, փափուկ բազմոցին նստած և տաք բումազեի շոր հագած տղայի համար ծխնելույզների մեջ սողալն ամենևին էլ հաճելի զբաղմունք չէր թվում:
– Ի՜նչ ուրախ եմ, որ այդ բանը մտածեցիր, հոգյակս, – իր հիացմունքը շարունակեց միսիս Ուինքշիփը: – Դրանից լավ ոչինչ մտածել չի կարելի: Նախ, դա մի արհեստ է, որ սովորելը դժվար չէ և կարելի է փող վաստակել, այն էլ՝ շատ կարգին գումար: Դիկ Բելչերը ևս այնպիսի խեղճ երեխա է եղել, ինչպես Ջիմմին, իսկ այժմ ոչ մի բանի կարիք չի զգում: Երկրորդ այստեղից հեռու է ապրում, և որ գլխավորն է, ծխնելույզ մաքրելը մարդուն այնպես է կերպարանափոխում, որ հարազատ հայրն էլ չի ճանաչի, թեկուզ դեմառդեմ հանդիպելու լինի: Դե, այդ գործը կարգավորված է: Հենց վաղն առավոտյան, Մարթա, գնա Բեմբերուել և այստեղ բեր Դիկ Բելչերին:

Գլուխ 19. ԻՄ ՆՈՐ ՏԵՐԸ

Գլուխ 19. ԻՄ ՆՈՐ ՏԵՐԸ

Միսիս Ուինքշիփի շնորհիվ ես այդ գիշեր կարող էի քնել շատ հարմար, փափուկ բազմոցի վրա, մաքուր սավանի ու վերմակի տակ: Բայց իրականում երկար, շատ երկար ժամանակ քնել չէի կարողանում: Շարունակ մտածում էի ինձ սպասող վիճակի մասին: Եվ որքան ավելի էի մտածում, այնքան ավելի քիչ էի ցանկանում ծխնելույզ մաքրողի աշակերտ դառնալ: Ես ճանաչում էի մի ծխնելույզ մաքրողի, որ իմ հոր հարևանն էր: Նա ուներ երկու աշակերտ, և նրանց կյանքը մեզ տղաներիս իսկական տանջանք էր թվում:
Միստր Փայքի մոտ, մեր հարևան ծխնելույզ մաքրողի անունն էր, աշակերտները շատ կարճ ժամանակ էին ապրում, նրանք շուտ-շուտ փոխվում էին, և նրանցից ոչ մեկը կես տարուց ավելի չէր մնում: Սովորաբար նրանք կամ մեռնում էին, կամ փախչում էին իրենց վարպետից: Արտաքինով նրանք բոլորն էլ իրար նման էին լինում, բոլորն էլ կեղտոտ, սևացած, պատառոտված հագուստով, արևի լույսի տակ նրանց աչքերը կկոցվում էին: Տղաների մեջ սարսափելի լուրեր էին տարածվել միստր Փայքի դաժանությունների մասին: Մենք հավատացած էինք, թե նա իր աշակերտներին սովորեցնում է ծխնելույզների մեջ մտնել այսպես, պարանի մի ծայրը կապում է աշակերտի լեզվին, մյուսը բռնում է իր ձեռքում և կանգնում տանիքին, եթե աշակերտը բավականաչափ ճարպկորեն չի մտնում ծխնելույզի մեջ, վարպետն ամբողջ ուժով ձիգ է տալիս պարանը: Իսկ եթե տղան դանդաղում է ծխնելույզի մեջ, վարպետը նրա տակ վառարանի մեջ տաշեղ է վառում, որի վրա նախապես պղպեղ է լցնում: Մի անգամ նա իր աշակերտներից մեկին ուղարկեց ծխնելույզի մեջ մտնելու և աշակերտը չվերադարձավ: Մենք լիովին համոզված էինք, որ միստր Փայքը չափից շատ տաշեղ է վառել և տղային ողջ-ողջ խորովել է ծխնելույզի մեջ: Թեև մի շաբաթ անց շատերը նրան տեսել էին Շորդիչում և ասում էին, որ նա պարզապես փախել է:
Այս բոլոր սարսափները պատկերացնելով՝ ես պառկել էի անքուն մինչև որ ժամացույցը խփեց տասներկուսը ապա մեկը, երկուսը: Վերջապես էս քուն մտա և քնեցի մինչև ժամը տասը: Միսիս Ուինքշիփը և Մարթան հավանորեն սովորականի պես վաղ էին վեր կացել, նրանք ոչ միայն նախաճաշել էին, այլև գնացել էին պատրաստի հագուստեղենի ինչ-որ խանութ։ Որ նրանք եղել էին այդպիսի խանութում, դրա ապացույցը դրված էր իմ աչքի առաջ: Իմ մահճակալի մոտ աթոռին դարսված էին մի մաքուր շապիկ, գուլպաներ, մահուդի ամուր բաճկոն և շերտավոր կտորից կարված գեղեցիկ անդրավարտիք, աթոռի տակ դրված էր մի զույգ կոշիկ, որ շատ ավելի լավն էր միստր Բեռնիի խլած կոշիկներից, իսկ աթոռի թիկնակին կախված էր մի գլխարկ: Ես ամենևին չէի կասկածում, որ այդ բոլոր հիանալի հագուստները ինձ համար են նախատեսված, ուստի և շտապեցի հագնել և բարևել միսիս Ուինքշիփին: Բարի պառավը շատ ուրախացավ, երբ ինձ տեսավ կարգին հագուստով: Նա տաք ջուր բերեց իմ ձեռքերն ու երեսը լվանալու համար, ինքը սանրեց գլուխս իր սեփական սանրով ու խոզանակով, օծանեց մազերս իր սեփական օծանելիքով:
– Դե հիմա նայիր հայելուն, Ջիմմի, – ասաց նա ուրախ. – տեսնո՞ւմ ես, ինչ լավն ես դու, ուղղակի հրաշք:
– Այս հագուստը շատ էլ նման չէ նրան, որ հագնում են ծխնելույզ մաքրողները, – ասացի ես հպարտությամբ շուրջս նայելով և գաղտնաբար հուսալով, թե նա ինձ համար մի ուրիշ զբաղմունք գտած կլինի: – Ես չէի ուզենա այսպիսի հագուստով ծխնելույզի մեջ մտնել:
– Ի՜նչ խոսք, – պատասխանեց միսիս Ուինքշիփը: – Այդ հագուստը դու կարող ես հագնել տոն օրերին, իսկ աշխատանքի համար Բելչերը քեզ մի որևէ ցնցոտի կտա: Մարթան գնացել է Բեմբերուել և երևի շուտով կվերադառնա Բելչերի հետ:
Իսկապես, իմ նախաճաշից հետո շուտով Մարթան վերադարձավ, սակայն ձիով ու սայլակով: Ձիու և սայլակի լուրը փոքր-ինչ հանգստացրեց ինձ: Նշանակում է միստր Բելչերն այնպես աղքատ չէ, ինչպես միստր Փայքը:
Անվտանգության համար ես ամբողջ օրը մնացի սենյակում: Մթնշաղին եկավ Բելչերը: Արտաքուստ նա ամենևին էլ նման չէր ծխնելույզ մաքրողի. նա սպիտակ էր և ոչ թե սև, հագել էր դարչնագույն վերարկու և դրել մի գեղեցիկ գլխարկ: Նրա դեմքը նույնպես գունատ էր և չեչոտ, ինչպես Մարթայինը. վերևի դեղին ատամներն առաջ էին եկել և շրթունքը չէր ծածկում դրանք: Ընդհանրապես նա ինձ դուր չեկավ: Մարթան նրան չէր ասել, թե ինչու են կանչել, և այժմ, երբ միսիս Ուինքշիփը նրան հայտնեց, թե ինչու են կանչել, նա, ըստ երևույթին, շատ էլ գոհ չմնաց:
– Քանի՞ տարեկան է տղան, – հարցրեց նայելով ինձ:
– Ինը տարեկան է, տասի մեջ, շատ փոքր չէ:
– Ընդհակառակը, մեծ է: Մեր արհեստը ամենից լավ է սովորել, երբ դեռ ոսկորները ճկուն են: Ի՛նչ մաքուր տղա է. ափսոս է սրան ծխնելույզ մաքրող դարձնել:
– Հապա ինչպե՞ս անենք: Բացի դրանից ուրիշ բան մտածել չենք կարող նրա համար: Վերցրեք նրան, Դիկ:
– Իմ գործերը լավ չեն գնում, – դժկամությամբ պատասխանեց միստր Բելչերը, – և չգիտեմ էլ, թե նա բավականաչափ բարա՞կ է գործարանային ծխնելույզների համար…
Նա գրպանից հանեց քանոնը և իմ ուսերը չափեց:
– Դժվար կլինի սրա համար, ինքը գեր տղա չէ. սրանից ավելի նիհարել չի կարող, իսկ ես սրան այնպես պետք է պահեմ, որ ավելի ճարպ չկուտակվի, թե չէ՝ փորձանք է. մեկ էլ տեսար որևէ տեղ խրվեց-մնաց ծխնելույզի մեջ: Այդպիսի մի դեպք վերջերս եղավ Բերմոնդսիի ճանապարհին գտնվող սղոցարանում: Նրա ծխնելույզը 98 ոտնաչափ բարձրություն ունի, իսկ երեխան խցկված մնաց ուղիղ կեսին, և մինչև այժմ էլ մնացել է այնտեղ…
– Դե բավական է ստեր փչես, Դիկ, – բարկացած ընդհատեց նրան միսիս Ուինքշիփը: – Երբ դուք գալիս էիք ինձանից բան խնդրելու, ես չէի նվնվում և զանազան պատճառաբանություններ չէր որոնում:
Ինչ-որ մի լավության վերաբերող այդ ակնարկը իսկույն միստր Բելչերին ստիպեց իր տոնը փոխել:
– Դե հո ես չեմ ասում, թե չեմ վերցնի, – արդարացավ նա: – Ես միայն ասում եմ, որ այժմ իմ աշխատանքը շատ չէ, և երեխաներ շատ էլ պետք չեն ինձ, քանի որ ես մեքենայով եմ աշխատում: Բայց և այնպես թող նա ապրի մեզ մոտ, այնուամենայնիվ ես նրան կսովորեցնեմ մեր գործը:
Այսպիսով իմ բախտը որոշված է: Ես դառնալու եմ ծխնելույզ մաքրող, ինձ սպառնում է որևէ ծխնելույզի մեջ մնալու վտանգը: Այս զզվելի, չեչոտ մարդը լինելու է իմ տերը: Ես ինձ անասելի դժբախտ էի զգում:
– Իսկ ե՞րբ տանեմ սրան, – հարցրեց միստր Բելչերը:
– Թեկուզ հենց այժմ: Նա պատրաստ է, իսկ ես շատ կուզենայի, որ տանեք հենց այսօր, մինչև գիշեր:
– Դե ինձ համար միևնույն է. այժմ, թող լինի այժմ: Վերցրու գլխարկդ, տղա:
Ես սաստիկ նեղացա միսիս Ուինքշիփից, որ նա ուզում է շուտ ազատվել ինձանից, և շատ սառը պատասխանեցի նրա սիրալիր հրաժեշտին: Միստր Բելչերի ձին ու սայլակը մեզ սպասում էին մեր փողոցի ծայրում, որտեղ միստր Բելչերը ձին հանձնել էր մի տղայի հսկողությանը՝ խոստանալով կես պեննի պարգևել: Երբ մոտեցանք, ես նկատեցի, որ այդ տղան Ջերրի Պեպն էր: Իմ սիրտը արագ-արագ խփեց, բայց, բարեբախտաբար, Ջերրին այնքան էր զբաղված կես պեննիի մտքով, որ ոչ մի ուշադրություն չդարձրեց ինձ վրա, և մենք բարեհաջող մեկնեցինք:
Երբ հասանք Բեմբերուել, այնտեղ, ուր ապրում էր միստր Բելչերը, արդեն ուշ էր: Դա մի փոքրիկ, կեղտոտ փողոց էր ջրանցքի մոտ: Այդ փողոցի բոլոր տներն ինձ շատ աղքատիկ թվացին: Ի դեպ, միստր Բելչերի տունը բոլորից բարձր և սիրուն էր: Դռանն ամրացված էր մի հիանալի պղնձե մուրճիկ: Տան համարը ցույց տվող թիվը նույնպես պատրաստված էր կռած պղնձից: Դռանը փակցված էր մի մակագրություն՝ «Ծխնելույզ մաքրող Բելչեր», իսկ փայլուն պղնձե զանգի տակ ամրացված էր մի տախտակ, վրան գրված՝ «Ծխնելույզ մաքրողի զանգը»: Լուսամուտների միջև կախված էր մի ցուցանակ, որի վրա կար մի ամբողջ պատկեր՝ Բուքինհեյմի պալատը, որի ծխնելույզից կրակի մի սյուն էր ժայթքում, պալատի լուսամուտում կանգնած էր Վիկտորիա թագուհին՝ թագը գլխին, մազերը գզգզված և ձեռքերը պարզած դեպի ծխնելույզ մաքրողը, որը վազում էր պալատ: Ծխնելույզ մաքրողի գլխարկին խոշոր տառերով գրված էր՝ «Բելչեր»: Պալատի դարպասի մոտ կանգնած ժամապահը գոռում է այն բառերը, որ գրված են նրա քթի շուրջը ծածանվող ժապավենի վրա. «Բելչեր, մենք կարծում էինք, թե չեք գա: Ուելսի իշխանը եկավ ձեր հետևից և վերադառնալով ասաց, որ դուք գնացել եք ուրիշ աշխատանքի»: – «Ճիշտ է, – պատասխանում էր Բելչերը (նույնպես ժապավենի միջոցով). – ես աշխատում էի դուքս Վելինգտոնի մոտ, բայց լսելով թագուհու կանչը՝ այնտեղ ամեն ինչ թողի կրակի մեջ և ահա այստեղ եմ»:
Իմ տարիքի մի տղա, նույնպես սև ու ցնցոտիներով, ինչպես միստր Փայքի աշակերտները, մեր սայլակի անիվների աղմուկը լսելով՝ դուրս վազեց տան անկյունից և ձիու սանձը բռնեց: Միստր Բելչերը դուրս եկավ սայլակից և ինձ թողեց մեջը:
– Թույլ տվեք ձեզ օգնեմ, պարոն, – քաղաքավարությամբ ինձ դիմեց փոքրիկ ծխնելույզ մաքրողը: – Բայց, ասենք, ավելի լավ է պարոնը իջեցնի ձեզ, թե չէ իմ ձեռքերով կարող եմ կեղտոտել ձեր շորերը:
– Ի՜նչ պարոն է դա, – ծիծաղեց միստր Բելչերը: – Ա՛յ դու անմիտ, անմիտ: Դա պարզապես նոր աշակերտ է:
– Նոր աշակե՞րտ: Ի՞նչ է, խելագարվե՞լ ես, Դիկ: Քո ինչի՞ն էր պետք նոր աշակերտը:
Այս խոսքերն ասաց տան դռնից դուրս եկող մի գեր, անբարետես կին: Նրա գզգզված գլխին կար մի կանացի թասակ՝ խայտաբղետ ժապավեններով, ականջներին շողշողում էին օղեր, բայց դեմքից ես իսկույն հասկացա, որ դա միսիս Ուինքշիփի հարազատ քույրն է:
– Ինչիս էր պե՞տք: Ամենևին էլ պետք չէր, – խոսեց միստր Բելչերը: – Ես պետք է սրան վերցնեի, որպեսզի քո քրոջը չնեղացնեմ: Գնանք սենյակ, ամեն ինչ կպատմեմ քեզ:
Ապա դառնալով տղային և ցույց տալով ինձ՝ ասաց.
– Սրան տար խոհանոց, Սեմ: Երբ պետք լինի, կկանչեմ:
Սեմը ձիու սանձը բռնեց և քաշելով տարավ տան հետևի ընդարձակ բակը, որի մի կողմում գտնվում էր երկու դռներով մի երկար, սևավուն մարագ:
– Հապա, դուրս արի, – կոպիտ ձայնով ասաց ինձ Սեմը՝ կանգ առնելով այդ դռներից մեկի առաջ: – Ահա այստեղ է խոհանոցը: Տես, որ աղմուկ չհանես, երբ ներս մտնես, թե չէ կարթնացնես այնտեղ քնած տղային և ինքդ էլ դրանից ուրախ չես լինի: Ես հիմա կգամ, ձին տեղավորեմ՝ գամ: Դուռը չբախես, փակված չէ, հրիր, կբացվի:
Ես թեթևակի հրեցի կեղտոտ սև դուռը, իսկապես որ հեշտ բացվեց, և մտա խոհանոց: Դա շատ մութ մի սենյակ էր, որ փոքր-ինչ լուսավորվում էր կաթսայի տակ վառվող մի քանի ածուխի կրակով: Սկզբում ես ոչինչ չկարողացա նկատել, բայց աչքերս կամաց-կամաց վարժվեցին մթությանը, և կարողացա տեսնել, որ կրակի մի կողմում դրված են մի սեղան և երկու աթոռ, իսկ մյուս կողմում մի սև կույտ էր, որից խռմփոց էր լսվում: Ես մի քանի քայլ առաջ գնացի, աշխատելով ոչ մի աղմուկ չհանել, երբ հանկարծ սև կույտից լսվեց հաչոց, և ինձ վրա հարձակվեց մի փոքրիկ շնիկ:
– Ի՞նչ ես բարկացնում դրան, Սեմ, – լսվեց մի բարկացկոտ ձայն միևնույն կույտից, – նա հո քեզ ոչինչ չի անում: Եվ դուռն էլ փակիր, գարշելի թափառաշրջիկ, առանց այդ էլ իմ բոլոր ոսկորները ցավում են, իսկ դու քամի ես ներս թողնում: Փակիր դուռը, անիծյալ լակոտ:
Ավելի ուշադիր նայելով ես նկատեցի, որ կույտի միջից ծունկի ելավ մի կերպարանք: Երբ այդ կերպարանքը ձայնը բարձրացրեց, շնիկն էլ սկսեց ավելի բարձր հաչել:
Ես վախեցա:
– Սեմը չի, – ասացի երկչոտ ձայնով, – այդ ես եմ:
– Դե փակիր դուռը, քեզ ասում եմ:
Այս խոսքի հետ ծանր կոշիկի նման մի բան թռավ երեսիս մոտով և թրխկոցով դիպավ իմ հետևի պատին:
Ես վախեցա դուռը ներսից ծածկել և մնալ այդպիսի սարսափելի ընկերոջ հետ: խոհանոցից դուրս եկա և ուզում էի դրսից ծածկել դուռը, երբ երևաց Սեմը՝ լապտերով լուսավորելով իր ուրախ դեմքը:
– Ինչո՞ւ խոհանոց չես մտել, – դիմեց նա ինձ: – Ես հո քեզ ասացի՝ դուռը հրիր:
Ես Սեմին պատմեցի, թե ինչպիսի ընդունելություն գտա խոհանոցում:
– Գնանք, – ծիծաղելով ասաց նա և իր սև ձեռքով բռնեց իմ ձեռքը: – Սարդից վախենալու հարկ չկա։ Մինչև Նա իր պարկերի կույտից ցած գա, դու արդեն ուղեփակ հասած կլինես:
– Բայց ես շնից չեմ վախեցել, այլ այն մարդուց, որ պառկած է կրակի մոտ՝ պարկերի վրա:
– Դե, հենց նա է Սարդը: Ի՞նչ մարդ է դա: Դե գնանք, գնանք. չէ՞ որ պարոնը քեզ պատվիրեց խոհանոցում լինել:
Սեմը դուռը բաց արեց և ներս մտավ, իսկ ես հետևեցի նրան՝ աշխատելով որքան կարելի է կամաց քայլել, որպեսզի նորից չբարկացնեմ պարկերի վրա պառկած կերպարանքին:
– Այն ո՞վ էր քիչ առաջ այստեղ, – ողբացող ձայնով հարցրեց Սարդը: – Թխթխկացրեց, աղմկեց, այնպիսի քամի ներս թողեց, որ մարդ կարող էր մեռնել: Դու նրան տեսա՞ր, Սեմ:
– Ով է եղե՞լ: Այստեղ է եղել մի անվանի կոմս, լորդ Ֆլեֆֆիմի որդին, որ եկել էր քո առողջությունն իմանալու և քեզ համար սպեղանի էր բերել հոդացավի դեմ: Իսկ դու վերցրել և կոշիկդ ես նետել նրա վրա: Փորձանք կբերի գլխիդ քո այդ հիմար սովորությունը, անպայման մի օր փորձանք կբերի, Սարդ:
– Օ՜հ, իսկապես ես մեղավոր չեմ, – տնքաց Սարդը, – իմ ոսկորներն այնպես են ցավում, իսկ այստեղ դուռը բաց են անում և քամին բաց թողնում ինձ վրա: Մի՞թե կոշիկը ցավեցրել է նրան, Սեմ:
– Այնքան էլ չի ցավեցրել: Նա նեղացող տղա չի. ահա ինքը:
Սեմը լապտերը բարձրացրեց այնպես, որ Սարդը կարող էր պարզ տեսնել ինձ: Ես ևս նայեցի խեղճ տղային: Նա հագին ուներ սև ցնցոտիներ, նստել էր կուչ եկած, մի ձեռքը հենել էր պարկերի կույտին, որ նրա համար որպես անկողին էր ծառայում, իսկ մյուս ձեռքով աչքերից հետ էր տալիս մազերը:
– Ներեցեք ինձ, սըր, – դիմեց նա հեզ ձայնով, – երբեմն ցավից ինձ կորցնում եմ: Հուսով եմ, որ ձեզ չեմ ցավեցրել:
Նախքան ես կպատասխանեի՝ Սեմը սկսեց բարձր քրքջալ:
– Հիանալի է, սքանչելի, – գոչեց նա: – Սա ինձ էլ խաբեց, բայց իհարկե ոչ այդքան լավ: Հիմարի գլուխ, սա ամենևին էլ սըր չէ և ոչ լորդի որդի: Սա պարզապես մի տղա է, որին հանձնել են այստեղ սովորելու:
– Սովորելո՞ւ, – զարմացած հարցրեց Սարդը: – Ա՛յ քեզ բան:
– Ի՞նչ կա զարմանալու, – միջամտեցի ես: – Մի՞թե չեմ կարող սովորել և դառնալ ծխնելույզ մաքրող:
– Ախր դու ի՞նչ պիտի սովորես, երբ մեր պարոնը ինքը ոչ մի աշխատանք չունի և ամենևին ծխնելույզ չի մաքրում:
– Ինձ համար միևնույն է, – անհոգությամբ պատասխանեցի ես, – կանեմ նույնը, ինչ-որ մյուս տղաները: Դուք երկուսդ ի՞նչ գործ եք անում:
– Սարդը բոլորովին ոչինչ չի անում, – բացատրեց Սեմը: – Պարոնը վաղուց հետ ուղարկած կլիներ նրան, բայց չի կարելի, նրան վերցրել է յոթ տարվա պայմանագրով: Իսկ ես երբեմն առավոտները պարոնի ու Նեդ Փերքսի հետ գնում եմ մեքենայով աշխատելու, իսկ դա բոլորովին դատարկ գործ է: Ամբողջ ձեռնարկությունն ապրում է գիշերային աշխատանքով, որ կատարվում է գյուղերում: Ես էլ պարոնի և Նեդի հետ գնում եմ սայլակը պահելու:
– Իսկ այդ ինչ աշխատանք է գյուղերում, – հետաքրքրվեցի ես:- Այնտեղ գործարանների ծխնելույզների վրա՞ պիտի բարձրանալ:
– Չգիտեմ, թե ուր պիտի բարձրանալ: Ես կարծում եմ՝ ոչ մի տեղ էլ չեն բարձրանում, – պատասխանեց Սեմը:
Եվ մուր էլ չեն բերում տուն: Չեմ հասկանում, թե ինչ ուղևորություններ են, – ասաց Սարդը նորից կնճռոտվելով ցավից:
Նա պառկեց իր անկողնում և սկսեց տնքալ և ախուվախ անել: Նախքան նրա ցավը կմեղմանար, և մենք կկարողանայինք շարունակել ինձ համար հետաքրքիր խոսակցությունը, լսվեց վարպետ Բելչերի ձայնը, որ ինձ կանչում էր իր մոտ: Սեմի օգնությամբ ես գտա տան հետևի դռան ճանապարհը, և այնտեղից իմ նոր տերը ինձ տարավ հյուրասենյակ:
Այնտեղ նստած էր այն հաստամարմին, թուխ կինը, որին ես իրավացիորեն միսիս Բելչերի տեղ էի դրել, իսկ սեղանին դրված էին հաց, կարագ և սոխ: Միսիս Բելչերն ինձ այնքան էլ սիրալիր չդիմավորեց:
– Ա՛յ տղա, ի՞նչ է քո անունը:
– Ջիմ:
– Ահա, ընթրիր, եթե ուզում ես։ Սա կաքավ չէ՝ խնձորի համեմունքով, որով երևի ուրիշները հյուրասիրել են քեզ, բայց մեզ մոտ սրանից լավը չսպասես:
– Շնորհակալ եմ, – պատասխանեցի ես հաշտարար ձայնով: – Ես շատ եմ սիրում հացը կարագով և սոխով:
– Բան ասաց: Ես կարծում եմ ամեն ուտելիք էլ սիրում ես: Կարծես քիչ էր, որ մի պարապ շուն ուտում էր մեր հացը, այս մեկ ավարան էլ ավելացավ…
– Դե լավ, վերջ տուր, – լռեցրեց իր կնոջը միստր Բելչերը: – Ախր քույրդ չգիտե մեր գործերի մասին: Եթե ամեն ինչ առաջվա պես լիներ, մեզ համար մեծ բան չէր լինի տղային մեզ մոտ վերցնելը: Իսկ դու, ի՞նչ է, ուզում ես, որ ես ամեն ինչ նրան պատմե՞նք:
– Բան հնարեցիր, – գոչեց միսիս Բելչերը: – Ինձ որ հարցնես, ավելի լավ է քաղցից մեռնենք, քան թե պատմենք նրան:
– Իսկ դու ավելի շատ դուրս տուր տղայի մոտ, որ հենց նոր է մտել մեր տուն, – ծաղրանքով ասաց միստր Բելչերը: – Դու կեր, Ջիմ, – ավելացրեց նա դիմելով ինձ: – Տիրուհին այսօր մի քիչ վատ տրամադրություն ունի, նրա քնելու ժամանակն է, հոգնած է:
Ես ակնարկը հասկացա և շտապեցի շուտ վերջացնել ընթրիքի համար ինձ հատկացված հացի մեծ կտորը:
– Դե, այժմ գնա քնելու, – ասաց ինձ միստր Բելչերը, երբ ես հայտնեցի, որ պատրաստ եմ: – Դու կգտնես խոհանոցի ճանապարհը: Ինձ մոտ աշխատող բոլոր տղաներն այնտեղ են քնում, այնտեղ տաք է ու լավ: Քեզ համար առանձին անկողին սարքիր, երկուսով քնելն առողջապահական չէ, իսկ պարկեր շատ կան, բոլորիդ կբավականացնեն: Բարի գիշեր: Առավոտյան կարող ես վեր չկենալ, մինչև քեզ չկանչեն:
– Դու նրան բանվորական հագուստ տվե՞լ ես, – հարցրեց միսիս Բելչերը:
– Վայ, մոռացել էի: Ահա, – ասաց տերս անկյունից վերցնելով և ինձ տալով մի սև կապոց: – Շապիկը և կոշիկները թող քոնը մնան, իսկ մյուս շորերդ լավ փաթաթիր և վաղն առավոտյան բեր այստեղ:
Ես կապոցը վերցրի, տերերիս բարի գիշեր մաղթեցի և գնացի հետ խոհանոց:

 

Գլուխ 20. ՍԱՐԴԸ ԵՎ ԻՐ ՇՈՒՆԸ: ԽՈՐՀՐԴԱՎՈՐ ՄՈՒՐԸ

Գլուխ 20. ՍԱՐԴԸ ԵՎ ԻՐ ՇՈՒՆԸ: ԽՈՐՀՐԴԱՎՈՐ ՄՈՒՐԸ

Խոհանոցում կրակը դեռ վառվում էր, լապտերը կախված էր առաստաղի գերաններից մեկին խփված մեխից: Սարդը փաթաթվել, պառկել էր՝ կողքին իր փոքրիկ շնիկը, բայց Սեմը ոչ մի տեղ չկար: Առանց նրան ես չգիտեի, թե որտեղ և ինչպես պիտի պառկեմ քնելու, ուստի ամեն տեղ հայացքով նրան էի փնտրում: Հանկարծ բոլորովին մոտիկից մի քնկոտ շշուկ լսվեց.
– Իմացիր, ով վերջինն է պառկում, նա էլ հանգցնում է լույսը:
Ես ցած նայեցի և տեսա Սեմին: Նա պառկել էր սև պարկերի մի կույտի վրա: Երկտակ ծալված մի պարկ նրան ծառայում էր բարձի տեղ, ամբողջովին մրոտված գլխարկը քաշել էր ականջներին, այնպես որ նրա ամբողջ կերպարանքից ես կարողանում էի տեսնել միայն սպիտակ ատամները և աչքերի սպիտակուցները:
Զարմանալի է, թե մարդ որքան շուտ է վարժվում շքեղության: Եթե նախորդ գիշերը, երբ ես ջրկիրի սայլակում կծկված ամբողջովին դողդողում էի ցրտից, ինձ առաջարկեին գիշերել տաք խոհանոցում՝ պարկերի կույտի վրա և դրա համար յոթ-ութ մղոն ճանապարհ գնալու լինեի, մեծ ուրախությամբ կհամաձայնեի: Բայց այժմ, մի գիշեր միսիս Ուինքշիփի մոտ քնած լինելով, ես արդեն զզվանքով էի նայում Սեմի անկողնին:
– Բայց որտե՞ղ պառկեմ, – տխուր ձայնով հարցրի ես:
– Կուզե՞ս, պառկիր ինձ հետ, – առաջարկեց Սեմը: – Այն կույտերից վերցրու երկու պարկ, մեկը գլխիդ տակ դիր, մյուսի մեջ ինքդ մտիր: Միայն թե տե՛ս, չաղմկես, Սարդին չարթնացնես, թե չէ ամբողջ գիշերը կտնքա և մեզ հանգիստ չի տա:
Ես մտածեցի, թե քանի որ ես ու Սեմը պառկելու ենք տարբեր պարկերի մեջ, ուրեմն կարող եմ պառկել նրա հետ առանց այնքան էլ խախտելու իմ տիրոջ հրամանը: Ուստի և արագ հանվեցի, հագա միստր Բելչերի կապոցից հանած կեղտոտ վարտիքը, ինձ համար «բարձ» պատրաստեցի, լապտերը հանգցրի և մի րոպե անց պառկած էի պարկերի կույտի վրա: Ճիշտ է՝ մուրն ուժեղ հոտ էր արձակում, բայց ինձ չխանգարեց շատ շուտ և հանգիստ քուն մտնել:
Համարյա դեռ մութ էր, երբ ինձ արթնացրեց Սարդի շնիկի հաչոցը: Ես տեսա, որ Սեմը վեր է կենում աշխատանքի գնալու, իսկ Նեդ Փերքսը, չնայած Սարդի տնքոցներին ու գանգատներին, դուռը բաց պահած՝ ինչ-որ հրամաններ է տալիս Սեմին: Մի քանի րոպեից հետո Նեդը և Սեմը գնացին, իսկ ես հիշելով իմ տիրոջ խոսքերը, որ կարող եմ քնել մինչև չկանչեն, մնացի պառկած: Հանկարծ լսեցի, որ Սարդը խոսում է բարկացած ձայնով.
– Դու մյուսներից ոչնչով լավ չես: Ի՞նչ ես վեր ընկել, կարծես հիմա կեսգիշեր է և ոչ թե առավոտյան ժամը վեցը: Ի՛նչ է, դու առողջ ես, ուրեմն հիվանդների հետ գործ չունես: Ի՛նչ ես լիզում ինձ: Լիզել չի հարկավոր, այլ՝ շուտ վեր կենալ և անել այն, ինչ հարկավոր է: Դե, վեր կաց, ծույլ անպիտան: Սպասիր, ես քեզ կստիպեմ վեր կենալ:
Այս խոսքերի հետ լսվեց հարվածի ձայն, ապա անսպասելի կաղկանձ, շունը վազեց դեպի դուռը և սկսեց չանգռտել:
– Տես, թե ինչ է նշանակում առողջ ոտքեր, – մրթմրթաց Սարդը, – Ինչպես է վազում:
Նա իջավ իր պարկերի վրայից և ախուվախ անելով քարշ եկավ շան հետևից:
– Ի՞նչ ես շտապում, անասուն: Ուզում ես քո ջանասիրությո՞ւնը ցույց տալ: Իսկ երեկ, հիշո՞ւմ ես, թե ինչպես վարվեցիր ինձ հետ: Մինչև ժամը ինը թողիր առանց կրակի: Տես, այսօր ավելի խելոք եղիր: Ինձ լիզելու կարիք չկա: Ուզո՞ւմ ես լինել իմ ընկերը, ուրեմն ծառայիր ինչպես հարկն է: Ա՛ռ, ահա հոտոտիր այս: Գնա և լավ հիշիր, շուտ վերադարձիր: Թե որ այսօր էլ երեկվա պես ես վարվել ինձ հետ, ես քեզ կսպանեմ, անպայման կսպանեմ:
Ես չկարողացա տեսնել, թե Սարդն ինչ տվեց հոտոտելու շանը, տեսա միայն, որ նա շանը բաց թողեց դռնով, իսկ ինքը տնքտնքալով նորից պառկեց իր պարկերի վրա:
Այդպես մենք պառկեցինք մի քառորդ ժամի չափ: Երևի Սարդին ձանձրացրեց իր չորքոտանի ծառային սպասելը, սկսեց նախատել շանը, նույնիսկ մի քանի անգամ դուռը բաց արեց, որ տեսնի, թե չի՞ վերադառնում նա: Վերջապես լսվեց շան թաթերի թեթև թխկոցը, ապա դռան ճանկռտոցը: Սարդը դուռը բաց արեց, և շնիկը վազեց ներս՝ ինչ-որ բան բռնած բերանում: Ես իսկույն տեսա, որ դա մաքուր կրծած ոչխարի ոսկոր էր: Բայց Սարդը երևի իր թույլ աչքերով չէր կարողացել տեսնել այն։
– Արի, արի այստեղ, անպետք շուն, – դարձավ նա շանը: – Այսքան ժամանակ վազվզել ես հենց միայն մեկ կտոր փայտի համա՞ր: Դե լավ, ի՞նչ արած: Փայտը հաստ է, լավն է, տուր այստեղ: Պինչ, սիրելիս, Պինչ, եկ այստեղ:
Բայց շունը չէր էլ մտածում մոտենալ իր տիրոջը: Նա նետի պես վազեց նրա մոտով, խցկվեց սենյակի հեռավոր անկյունը և պառկեց իր ավարի վրա: Խեղճ Սարդը կատաղում էր, փորձում էր մոտենալ համառ շնիկին, բայց հազիվ էր մի քանի քայլ արել, երբ հիվանդ ոտքերը դավաճանեցին նրան, և նա ընկավ հատակին: Այն ժամանակ ծունկ չոքած՝ նա սկսեց կատաղի լուտանքներ թափել շան վրա: Տիրոջ զայրույթն ավելացնում էր Պինչի երկյուղը, և նա չէր շարժվում իր անկյունից: Վերջապես Սարդին հաջողվեց չորեքթաթ մոտենալ շանը: Նա թափ առավ, որպեսզի ամբողջ ուժով հարվածի Պինչին, բայց շունը շտապ մի կողմ ցատկեց՝ թողնելով իր ավարը:
– Ա՛յ դու, նզովյալ շուն, – գոչեց Սարդը՝ տեսնելով կրծած ոսկորը: – Ուրեմն ա՞յս ես բերել: Քեզ ուղարկում եմ փայտի, իսկ դու ոսկոր ես բերում: Դե՛ սպասիր, ես քեզ ցույց կտամ, միայն թե կարողանամ բռնել:
Եվ շարունակելով հայհոյանքը՝ սկսեց սողալ շան հետևից:
Ես այլևս չկարողացա քնած ձևանալ: Տեղիցս բարձրացա և Սարդին հարցրի, թե ինչո՞ւ է բարկացել:
– Ես նրան ցույց կտամ, հենց որ բռնեցի, – պատասխանեց նա շարունակելով հետապնդել շանը: – Բռնիր դրան, խնդրում եմ:
– Բայց ի՞նչ է արել, – հարցրի ես, փորձելով բռնել շանը, որը նետի պես սլացավ իմ կողքով:
– Ինչ է արե՞լ, – պատասխանեց Սարդը՝ հոգնածությունից հազիվ շունչ առնելով: – Նա պարզապես ծաղրում է ինձ, գիտե, որ ես կրակ վառել չեմ կարող, մինչև որ ինքը փայտ չբերի: Դա ամեն առավոտ նրա աշխատանքն է: Եվ ի՞նչ: Երեկ նա ինձ համար բերեց երեք հատ ցեխոտ, թաց տաշեղ, որոնք բանի պետք չէին: Ես նրան ներեցի: Այսօր դիտմամբ նրան հոտոտելու տվի մի լավ, չոր փայտի կտոր, որպեսզի հասկանա, թե ինձ ինչ է հարկավոր, իսկ նա գնացել է զբոսնել, իր համար ոսկորներ է հավաքել և դեռ համարձակվում է քարշ տալ այստեղ: Հիմա նա պիտի կրծի դրանք, իսկ ես պետք է առանց կրակի նստեմ մինչև Սեմը տուն վերադառնա, այսինքն՝ մինչև ժամը տասը-տասնմեկը, այնինչ իմ բոլոր ոսկորները ցավում են, այնպե՜ս են տնքում:
Խեղճ հաշմանդամի զայրույթը փոխվեց տխրության, նա լաց եղավ և սկսեց աչքերը սրբել իր կեղտոտ ձեռքերով:
– Դե լավ, մի լաց, ընկեր, – ասացի ես, խիստ զգացվելով նրա դժբախտ դրությունից, – մենք կրակ կունենանք, հիմա ես կգնամ և ածուխ կխնդրեմ միստր Բելչերից: Նա կտա, չէ՞:
– Նրան մնար՝ կտար, բայց կինը չի տա, – շշնջաց Սարդը: – Եթե նա իմանա, որ ես տղաների վերադառնալուց շուտ կրակ եմ վառում, ուղղակի կսպանի ինձ: Դրա համար էլ ես այսպիսի խորամանկություններ եմ անում, որպեսզի փայտ ճարեմ:
Անցյալ գիշերը, երբ դուրս էի գալիս միսիս Ուինքշիփի տնից, նա իմ բուռը դրեց վեց պեննիանոց մի դրամ:
– Դու միայն ինձ ասա, թե այստեղ մոտերքը որտեղ խանութ կա,- ասացի ես, – մենք մեզ համար կրակ կճարենք, ես կես պեննի ունեմ:
– Ինչպե՞ս, դու կես պեննիի ածուխ կգնե՞ս, – գոչեց Սարդը, և նրա խամրած աչքերը փայլեցին ուրախությունից: – Խանութն այստեղից մոտիկ Է, հենց փողոցի անկյունի այն կողմը: Միայն թե, գիտե՞ս ինչ: Գուցե քեզ մոտ էլի՞ մի կես պեննի կգտնվի:
– Այ, եթե մենք մեզ համար տաք սուրճ եփեի՜նք: Դա գիտե՞ս որքան հիանալի բան է, երբ մարդու բոլոր ոսկորները ցավում են: Ես մի փոքրիկ կաթսա էլ ունեմ, նրա մեջ կարող Էինք եփել:
Եթե ես ստիպված լինեի սուրճի վրա ծախսել ամբողջ հինգ պեննին, որ ածուխը գնելուց հետո մնալու էր ինձ մոտ, նույնիսկ այդ դեպքում չէի կարող հակառակվել Սարդի աղերսական հայացքին:
Տասը րոպեից ես գնումներով վերադարձա, և մի ժամ հետո ես ու Սարդն արդեն նստած էինք գոլորշի արձակող փոքրիկ կաթսայի մոտ: Ես սուրճը խմում էի կոտրված կավե կճուճի տակով, իսկ նա մի հին երկաթե գդալով խմում էր ուղղակի կաթսայի միջից, որ փոխարինում էր սրճամանին: Տաք խմիչքը հանգստացրեց խեղճ Սարդի ցավերը, նա զվարթացավ, զրուցասեր դարձավ և ինձ պատմեց իր ամբողջ պատմությունը:
Նա որբ էր եղել և մանկությունից ապրել էր բանվորական տանը: Չորս տարի սրանից առաջ նրան աշակերտ էին տվել միստր Բելչերին: Մի ամբողջ տարի գործը լավ էր ընթանում: Թորիասը (այդ էր նրա իսկական անունը) շատ ժիր ու ճարպիկ տղա էր, որի համար էլ Սարդ մականունն էր ստացել, իսկ միստր Բելչերը նրան կերակրում էր, հագցնում և արհեստ էր սովորեցնում: Բայց մի ձմեռային դժբախտ օր միստր Բելչերին կանչել էին մաքրելու երկար ժամանակ առանց գործածության մնացած շոգեմեքենայի կաթսան: Սարդն ստիպված էր եղել մտնել կաթսայի մեջ, համարյա ամբողջ օրը պառկել սառած երկաթի վրա և քերել ու մաքրել ժանգոտած կաթսայի ներքին մասերը: Այս աշխատանքի ժամանակ տղան մրսել էր, նրա ոտքերը հոդացավ էին ստացել, նա ոչ միայն ծխնելույզ մաքրել, այլև ոտքի վրա կանգնել կամ քայլել չէր կարող: Միստր Բելչերը նրան տեղավորել էր իր խոհանոցում: Նա պետք է սպասարկեր մյուս աշակերտներին, նրանց նախաճաշի համար սուրճ եփեր և ընթրիքի համար՝ խաշիլ: Երբ տիրոջ գործերը վատացել էին, և նա ստիպված էր եղել իր աշակերտներին արձակել, Թոբիասը մնացել էր առանց գործի, բայց և այնպես միստր Բելչերը պարտավոր էր նրան կերակրել մինչև յոթ տարվա ժամկետը լրանալը, ինչպես նշված էր պայմանագրում:
– Իսկ ինչքա՞ն ուտելիք են տալիս քեզ, – հարցրի ես:
– Դե իհարկե ոչ այնքան, որքան ես ցանկանում եմ: Բայց գանգատվել չեմ կարող, ինչի՞ համար են ինձ կերակրում, քանի որ ես ոչինչ չեմ անում: Ասենք, ինչպես Սեմն է ասում, ես առողջ լինելու դեպքում էլ ոչինչ չպետք է անեի: Նա ասում է, որ իրենք բոլորը միասին երբեմն շաբաթական մեկ ֆունտ էլ չեն վաստակում:
– Բայց կարծեմ Նրանք շատ են ստանում գյուղերում կատարած գիշերային աշխատանքների համար, – հարցրի ես:
– Զարմանալի բան, – շարունակեց Սարդը՝ չլսելով իմ դիտողությունը, – շաբաթական ընդամենը մի ֆունտ են վաստակում, բայց շարունակ նորանոր շորեր են կարում: Մի ձին քիչ էր, երկրորդն էլ գնեցին, այն էլ ի՜նչ ձի: Սեմն ասում է, որ շոգեքարշի պես է վազում:
– Դե ի՞նչ կա որ, – ասացի ես, – ձի և սայլակ ունենալը ձեռնատու բան է:
– Բայց հենց բանն էլ այն է, – ձայնը ցածրացնելով ասաց Սարդը, – որ նրանք ամբողջ օրը այդ ձին պահում էին գոմում, փակի տակ:
– Ի՜նչ է, ուրեմն գողացել են:
– Ի՞նչ գողանալ: Սեմն ինքն է տեսել, թե ինչպես նրանք մաքուր փողով երեսուն ֆունտ են վճարել նրա համար:
– Եվ երբեք այդ ձին չե՞ն լծում:
– Ցերեկը՝ երբեք: Նոր աշխետը լծում են միայն գիշերները: Սը՛ս… Դու ոչ ոքի չասես, թե քեզ ինչ ասացի:
– Ինչո՞ւ: Մի՞թե գաղտնիք է, որ մեր տերը աշխետ ձի ունի:
– Ոչ, գաղտնիքն այդ չէ, այլ այն, թե նրանք ուր են գնում այդ ձիով:
– Ինչպե՞ս թե ուր: Գնում են գիշերային աշխատանքի: Դու ինքդ ասացիր, որ դա ձեռնտու գործ է:
– Այո, ձեռնտու է: Գյուղական ծխնելույզները հաճախ մաքրում են, և նրանց մեջ մուր չկա, համենայն դեպս՝ սովորական մուր, – ասաց Սարդը՝ տարակուսանքով գլուխն օրորելով:
Այդ րոպեին խոհանոց մտավ Սեմը և իր գալով վերջ դրեց մեր խորհրդավոր խոսակցությանը:
Շուտով ես իմացա, որ Սարդը և Սեմը ճիշտ են ասել, և որ ապրելով միստր Բելչերի մոտ՝ ինձ համար իրոք դժվար է ծխնելույզ մաքրողի արհեստը սովորել: Ես համարյա բոլորովին անելիք չունեի: Սակավ էր պատահում, որ միստր Բելչերը և Նեդ Փերքսը գործ ունենայինք և այդ դեպքում Սեմը գնում էր նրանցից մեկի հետ, ես՝ մյուսի: Սովորաբար տուն էինք վերադառնում առավոտյան ժամը 10-ին, 11-ին, և այն փոքր աշխատանքը, որ ես կատարում էի, ամենևին էլ հոգնեցուցիչ չէր: Երբ մենք մի տանից մյուսն էինք փոխադրվում, ես փոխադրում էի մեքենայի մի մասը, ձողեր էի տալիս միստր Բելչերին, որպեսզի նա դրանք ամրացնի և իրար հետ կապի, երբ քանդված էին լինում, և վերջապես երբ աշխատանքը ավարտված էր լինում, վառարանի շուրջը ավլում էի հատակը: Նախաճաշից հետո ես ինչ ուզենայի կարող էի անել, և որովհետև ինձ լավ էին կերակրում, ամենևին էլ չէի անհանգստանում, որ զբաղմունք չունեմ:
Միստր Բելչերն էլ չէր հետևում, որ ավելի շատ աշխատանք ճարի:
– Պարոն, – ասացի նրան, երբ մի առավոտ գնում էինք աշխատանքի, – լուսամուտները փակված են, և ոչ ոք չգիտե, որ ծխնելույզ մաքրող է անցնում: Կուզե՞ք ես գոռամ՝ «Ծխնելույզ մաքրող, ծխնելույզ մաքրող»: Ես ուժեղ ձայն ունեմ, շատերը ինձ կլսեն և մենք տասնապատիկ ավելի աշխատանք կունենանք:
– Հարկավոր չէ, Ջիմ, – պատասխանեց միստր Բելչերը: – Իմ դռանը ցուցանակ է փակցված և ամեն ոք, ում որ պետք լինի իմ ծառայությունը, կարող է դիմել ինձ:
Նա միշտ գրպանում շատ փող էր ունենում: Առավոտյան միստր Փերքսի հետ ռոմ էր խմում, իսկ երեկոներն անց էր կացնում պանդոկում, որտեղ ծխամորճ էր ծխում և հարբեցողությամբ զբաղվում:
Շաբաթական երկու անգամ նրանք գնում էին գիշերային աշխատանքի և իրենց հետ տանում էին Սեմին: Սեմը շատ էր սիրում այդ ուղևորությունները, մեկնելուց առաջ նրան կերակրում էին համեղ ընթրիքով և մի գավաթ ռոմ էին տալիս, որ տաքանա: Միստր Բելչերը և Փերքսը գնում էին երկուսով, բանվորական հագուստով, և իրենց հետ վերցնում էին ծխնելույզ մաքրելու մեքենան, գործիքներով լի մեկ երկար պարկ, մի դատարկ պարկ, մի լապտեր և ջրով լի մի շիշ: Տուն էին վերադառնում երբեմն ժամը երկուսին, երբեմն չորսին: Սեմը պատմում էր, որ երբեմն աշխատանքը կատարած է լինում որևէ մեկ ուրիշը, կամ թե որևէ պատճառով այդ անգամ աշխատանքը կատարել հնարավոր չի լինում, և այդպիսի դեպքերում վերադառնում էին դատարկաձեռն: Իսկ երբ աշխատանքը հաջող էր լինում, տուն էին բերում մի պարկ լիքը մուր: Տեղ հասնելուն պես նրանք Սեմին ուղարկում էին քնելու, իսկ իրենք դեռ երկար ժամանակ մնում էին գոմում, երևի միստր Բելչերի թանկարժեք ձիուն էին խնամում:
Մեզ տղաներիս առանձնապես հետաքրքրում էր այն հարցը, թե ո՞ւր է կորչում գյուղական ծխնելույզներից բերած մուրը:
– Ի՞նչ ես կարծում, Սեմ, – հարցնում էի ես, – որտե՞ղ են թաքցնում նրանք այդ մուրը:
– Չգիտեմ, – պատասխանում էր Սեմը: – Նեդ Փերքսը մրով լիքը մեծ պարկը քարշ է տալիս, տանում գոմը, իսկ հետո այդ մուրը չգիտեմ ուր է չքանում:
– Մի՞թե Նեդը իր հետ տանում է մուրը, – տարակուսանքով մտածում էինք մենք: – Չէ՞ որ նա ծխնելույզ մաքրելու ձեռնարկություն չունի:
Նեդ Փերքսը Բելչերի մոտ չէր ապրում: Նա իր տունն ուներ Նյուգեթի ճանապարհին, և աշխատանքը վերջացնելուց հետո մեծ մասամբ իր տուն էր գնում փոքրիկ սայլակով:
– Իսկ ինչո՞ւ Սարդի շնիկն այնքան անհանգստանում է, երբ Փերքսը գիշերելու է մնում Բելչերի մոտ, – ասում էի ես:
– Ես կարծում եմ շնիկը Փերքսին չի սիրում, – պատասխանում էր Սեմը, – կամ գուցե գյուղական մրի հոտը դուր չի գալիս նրան: Երևի Նեդը իր հետ տանում է այն, երբ գնում է: Իսկ երբ Նեդը մեզ մոտ է գիշերում, Պինչը այնպես է ոռնում ու վնգստում, որ ուղղակի քնել չի լինում:
– Գուցե նա առնետի հոտ է առել, – ասաց Սեմը, – երբ Պինչը սովորականից ավելի էր կատաղել և թաթերով հողը փորփրում էր խոհանոցն ու գոմը միմյանցից բաժանող պատի տակ, – գոմում առնետներ կան:
– Ո՛չ, դա առնետի բան չէ, – շշուկով պատասխանեց Սարդը, փաղաքշանքով և սպառնալիքներով շանն ստիպելով, որ հանգիստ պառկի: – Բանն այն է, որ Փերքսը չի գնացել և այսօր չի գնալու, սարսափելի է։ Ճիշտ չէ՞, Ջիմ:
– Սարսափելի է, որովհետև քո Պինչն այդպես անհանգստանում է, – պատասխանեցի ես:
– Ջիմ, – խոսեց Սարդը մի քանի րոպե լռելուց հետո, – դու շների մասին բան գիտե՞ս: Նրանք հո խելոք են, շատ բան են հասկանում, ճիշտ չէ՞։
Ես շատ էի ուզում քնել, բայց խղճում էի Սարդին, որը երևի տառապում էր անքնությունից և ուզում էր զրուցել ինձ հետ: Ես նրան պատմեցի իմ լսած երկու-երեք պատմություններ խելոք շների մասին:
– Այո, պատահում է, որ նրանք ավելի խելոք են լինում, – պատասխանեց նա, երբ վերջացրի իմ պատմությունները: – Դու որևէ բան լսե՞լ ես շնաձկների մասին, Ջիմ:
– Ոչ, չեմ լսել:
– Այդ շնաձկները շատ հետաքրքիր արարածներ են: Եթե նավի վրա մի նավաստի է մեռնում, նրանք մոտենում են նավեզրին, որ երբ նավաստուն ծովը նետեն, իրենք ուտեն:
– Վերջ տուր, Սարդ, ես այդպիսի պատմություններ լսել չեմ ուզում: Ինչո՞ւ ես վախեցնում ինձ: Եթե ուզում ես զրուցել, խնդրեմ, ես պատրաստ եմ զրուցելու շների մասին, միայն ոչ մեռելների:
– Ես միայն ուզում էի ասել, որ շներն էլ այնպիսի խելք ունեն, ինչպես շնաձուկը, Ջիմ, միայն թե նրանք դրա համար չեն ուրախանում, այլ վախենում են, հենց որ հոտ են առնում, սկսում են ոռնալ:
– Ինչի՞ հոտ են առնում:
– Դե դու չես ուզում, որ դրա մասին խոսեմ: Այնպես էլի, ինչպես շնաձկները և…
– Դե բավական է, ես այլևս քեզ հետ խոսել չեմ ուզում: Բարի գիշեր, ես քնել եմ ուզում:
Մյուս օրը միստր Բելչերի հետ աշխատանքի գնալիս տեղը եկավ, և ես նրան պատմեցի Սարդի արած պատմությունը շնաձկների մասին: Նա ծիծաղեց, ապա հարցրեց.
– Իսկ ինչու պատմեց նա այդ պատմությունը: Դրանից առաջ ինչի՞ մասին էիք խոսում:
Ես պատմեցի Պինչի տարօրինակ արարքների մասին և Սարդի հետ ունեցած մեր ամբողջ խոսակցությունը: Միստր Փերքսը ևս մեզ հետ էր: Նա և իմ տերը մի տեսակ իրար նայեցին և ինձ ուղարկեցին մի ուրիշ տեղ: Հենց այդ գիշեր Սարդի շնիկն անհետացավ և այլևս տուն չվերադարձավ, մեծ վիշտ պատճառելով իր տիրոջը:

Գլուխ 21. ԻՄ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԱՏԱՐՎՈՒՄ Է